قرآن آنلاین

جدید ترین مطالب

تفسیر آیات33-34 سوره آل عمران
شرح و تفسير حکمت 214 نهج البلاغه
تفسیر آیات 10-18 سوره آل عمران
شرح و تفسير حکمت 212 نهج البلاغه
تفسیر آیات 19-25 سوره آل عمران
شرح و تفسير حکمت 213 نهج البلاغه
شرح و تفسير حکمت 209 نهج البلاغه
تفسیرآیات285-286 سوره بقره
شرح و تفسير حکمت 208 نهج البلاغه
تفسیر آیات 1-6 سوره آل عمران

آيا مى توان ادعا كرد كه پيامبراکرم(صلى الله عليه وآله) تجربه دينى

توسط : مهدی گلشنی در تاریخ : جمعه 6 مرداد 1396 ساعت: 7:21 PM

پرسش :

آيا مى توان ادعا كرد كه پيامبراکرم(صلى الله عليه وآله) تجربه دينى و حالت معنوى و شهود باطنى پيدا كرده، آن گاه آن رابه زبان عربى به مخاطبان خود منتقل نموده و در انتقال معنا از فرهنگ زمانه بهره گرفته است؟

پاسخ :
واژه ى «تجربه» در گذشته به معناى «آزمودن» و «امتحان كردن» بوده و معناى فعلى داشته است، ولى اكنون به معناى انفعالى و كنش پذيرى استعمال مى شود و اين از قرن هفدهم به بعد پديد آمد كه انسان منبعى از معرفت ارزشمند را در اختيار دارد. تجارب شخصى كه در مقابل آن صرفاً منفعل است، مى تواند منبع زلالى براى معرفت باشد و حقيقت را هر كس مى تواند در درون خود بيابد.
با توجه به اين مقدمه، گزارش هايى كه پيامبر از تجربه خويش مى دهد؛ تفاسيرى است كه او از تجربه دينى دارد. ميان پيامبر و خدا، الفاظى رد و بدل نشده است و خدا در تجربه او ظاهر گشته است و خود تجربه، فارغ از زبان است و وحى، خودِ اين تجارب و مواجهه است، نه الفاظى كه از سوى خداوند صادر شده باشد و اين از منظر غربيان، آگاهى بى واسطه از مقام الوهيت است.[1] پيش گام اين نظريه «فردريك شلاير ماخر» (1768-1834) مى باشد[2] و توسط «مونتنيه» و «اميل درمنگام» در كتاب «زندگانى محمد(صلى الله عليه وآله)» شرح و بسط يافته است.[3]
برخى با نگاه روان شناسانه و جامعه شناسانه[4] به وحى، پيامبران را افرادى درستكار مى دانند كه در خبر دادن از آنچه ديده و شنيده، راست مى گويند؛ امّا با اين ديد كه سرچشمه و منشأ آگاهى هاى آن ها، شخصيت باطنى و تراوش خود آن هاست، با عالم غيب و جهان ماوراء الطبيعه ارتباط ندارد، و مى گويند: وحى، الهامى است كه از درون وجود پيامبر، به روح او افاضه مى شود و همان فوّران خود آگاهى هاى باطنى شخص است. روح متعالى، فطرت پاك، ايمان و باور پايدار به خداوند و دورى از ناهنجارى هاى اعتقادى و رفتارى، سلامت و وراثت خانوادگى، همه و همه در انديشه ى او تأثير گذاشته، از او شخصيّتى ممتاز مى سازد.
اين تأثير، آن چنان عميق است كه رؤياها و حالت هاى گوناگون، متظاهر از مركز ناخودآگاه، بُعد وجودى خويش را از سروش غيبى به حساب مى آورد، در حالى كه اين ها چيزى جز همان الهام ها و باورهاى درونى خود او نيست[5].
همين شبهه را، «جان هيك» مطرح مى كند و مى گويد:
«اديان مختلف، جريان هاى متفاوت تجربه ى دينى هستند كه هر يك در مقطع متفاوتى در تاريخ بشر آغاز گرديده و خود آگاهى عقلى خود را، درون يك فضاى فرهنگى بازيافته است.»[6]
در جاى ديگر مى گويد:
«دست تقدير الهى در چنين اديانى، دخالتى ندارد؛ فقط تجلّى الهى است. همه چيز به واكنش هاى بشرى و برداشت هاى افراد بشر در جوامع و شرايط مختلف فرهنگى و اقليمى خلاصه مى شود.»[7]
چكيده ى سخن اين است كه: برخى وحى را تجربه هاى پيامبر مى دانند؛ چون خداوند در تجربه او ظاهر گشته است و برخى ديگر انزال وحى را مى پذيرند، ولى مى گويند داراى الفاظ نبوده است؛ برخى نيز وحى را تراوش باطنى پيامبر و الهامات شهودى مى دانند، و وجه مشترك در اين شبهه ها عدم ارتباط زبانى و گفتارى بين خداو رسول و نوشتن قرآن توسط پيامبر، با دانش و فرهنگ مخاطبان خود است.
علت پيدايش شبهه ى تجربه ى دينى
مسئله ى دين، گرايش به آن و شناخت متون دينى، از جمله مسائلى است كه انسان در هر زمان، بدان نياز دارد؛ از سوى ديگر، دين مسئله اى فطرى و انسان ذاتاً و فطرتاً دين دار است، و يك حالت عارضى و خارجى ندارد و از بيرون به انسان تحميل نشده است؛ از اين رو دانشمندان، اهتمام ويژه اى به دين نشان داده، درباره ى آن كنجكاوى بسيارى كرده اند و به طور كلى سه عامل، الهيات ليبرال را به سوى نظريه تجربه دينى سوق داد:
1. در دوره نوين، الهيات عقلى از سوى فلاسفه نقد شد و شايد بيش از همه، «دويد هيوم»(davidhume) در اين ميان سهم داشته باشد. او در برهان هاى اثبات خدا و معجزات، در باورهاى دينى تشكيك كرد و فلاسفه ديگر، مانند كانت (kant)، كار او را دنبال كردند. انتقاد از الهيات مسيحى، بحرانى را به وجود آورد و از جمله راه حل هايى كه متكلمان مسيحى مطرح كردند، اين بود كه وحى را نبايد از سنخ گزاره ها و آموزه ها گرفت، بلكه اساساً تجربه است.
2. عامل ديگر، نقادى كتاب مقدس و به بيان دقيق تر، مفهوم آن است كه تناقضات زيادى در آن ديده مى شد.[8]
3. روشنفكران مسيحى و يهودى، از سه يا چهار قرن پيش، متوجه اشكال هاى فراوانى، علمى و غيرعلمى، در كتاب هاى مقدّسشان شدند كه به هيچ وجه قابل توجيه نبود. اين كتاب ها، با علم و تكنولوژى روز به مخالفت بر مى خواست[9]؛ براى مثال، زمانى كه «گاليله» نظريه ى حركت زمين را مطرح كرد، كليسا به خاطر اين كه نظريه اى بر خلاف دين داده است، او را به محاكمه كشانيد، و نيز هزاران نفر را به جهت مخالفت با دين سوزاندند؛ و از سال 1481-1499م، در مدت 18 سال، 10220 نفر را سوزاندند.[10]
اما زمانى كه علوم و فنون، رشد كرد و برخى از حقايق و رموز جهان را آشكار ساخت ـ متأسفانه ـ با كتاب هاى مقدّس در تضاد بود. دانشمندان پيرو دين مسيح و يهود براى دفاع از كتاب مقدّس و فقط قداست آن را حفظ كنند، به توجيهات فراوانى دست زدند؛[11] از جمله، تجربى بودن وحى است كه هر پيامبرى، در هر عصر و زمانى، ظهور مى كرد، طبق فرهنگ و علوم زمان خويش با مردم سخن مى گفت، و اگر كتابى هم داشت، علم و دانش و فرهنگ همان عصر، در نوشتن آن كتاب نقش فراوانى داشت.
اگر امروزه، اشتباه هاى كتاب هاى مقدس را براى آن ها بازگو كنيم، در پاسخ خواهيم شنيد كه اين كتاب ها بر اساس فرهنگ و دانش همان عصر نوشته شده است؛ يعنى پيامبر هر عصرى با آگاهى هاى زمان خود و تجربه هاى دينى و شهود باطنى اش كتابى را به رشته تحرير درآورده است. آن چه تأسف برانگيز است اين است كه برخى از خاورشناسان غرب و پيروان آن ها، در داخل، اين شبهه را به قرآن نيز تعميم دادند.[12]
با مطالعه اى اندك در كتاب هاى مقدس در مى يابيم كه اين كتاب ها سال ها پس از پيامبرانى كه به آنها منسوبند، نوشته شده است؛ از سوى ديگر، دانشمندان يهود و مسيح معتقدند كه كتاب هاى اصلى تورات و انجيل، از بين رفته، و كتابى كه اينك در دسترس است؛ چندين سال بعد از پيامبران، نوشته شده است.
«ايان باربور» درباره ى كتاب هاى مقدّس مى گويد:
اين كتاب ها، -اسفار خمسه- در هيأت كنونيشان، مجموعه اى از چندين روايت، متعلق به زمان هاى مختلف است...و بعضى از قسمت هاى آن ها 800 سال بعد از -حضرت- موسى(عليه السلام) ، به رشته تحرير درآمده است...و انجيل يوحنّا كه تفاوت هاى با ساير اناجيل دارد، بيش از نيم قرن بعد از تصليب او -حضرت عيسى(عليه السلام)- نوشته شده است.[13]
متى، (20م) بعد از حضرت عيسى(عليه السلام)، مرقس و لوقا و يوحنّا (70-65م)، سرگذشت و مطالب مسيح را جمع آورى كردند.[14]
دكتر «بوكائى» درباره ى تصنيف هاى كتاب هاى مقدس، و تأثيرپذيرى از محيط و اجتماع اطراف خود، مى گويد:
تعداد مهمى از مفسران مسيحى اين هوشيارى را پيدا كرده اند كه براى توجيه خطاها و دورى از حقيقت ها، يا تناقض هاى قصص عهدين، اين عذر را براى مصنّفان كتاب هاى مقدّس، تراشيدند كه آنان افكار و احساسات خود را به تبعيّت از عوامل اجتماعى يك فرهنگ، يا انديشه هاى متفاوت، بيان مى كنند.[15]
در اين نظريه ها، نكته اى كه اهميت ويژه دارد، اين است كه: سخن از كتاب اصيل پيامبران گذشته نيست، بلكه سخن بر اين است كه اين كتاب ها بى گمان بعد از سال ها، به دست افراد عادى نوشته شده است، تا جاى كه «ويل دورانت» مى گويد:
ولتر، دانشمند فرانسوى، در صحت و اصالت تورات، شكّ و ترديد كرده است.[16]
«آرام اكلارك» اضافه كرده، مى گويد:
پس از تتبّعات فراوان، به اين نتيجه رسيدم كه تورات اصيل در همان فتنه ى هاى اوليه، از بين رفته است.[17]
دكتر «هورن» مى گويد:
نسخه ى اصلى تورات پس از مرگ -حضرت- موسى(عليه السلام)، در صندوق شهادت بود و علماى بنى اسرائيل، طبق وصيت او، هر چند وقت يكبار، آن ها را قرائت مى كردند. آن نسخه با همان صندوق ، قرن ها پيش از ميلاد مسيح(عليه السلام)، طعمه ى آتش جنگ ها و حوادث تاريخ گرديد و بعدها گروهى از جمله: «عزير» يا «عزراى يهود»، به تدريج باكمك گرفتن از محفوظات و مكتوبات، به نگاشتن تورات جديد اقدام نمودند.[18]
«ريچارد سيمون» نيز درباره ى نگارش تورات مى گويد:
اغلب متون مذهبى يهود، ساخته و پرداخته خاخام هاى يهود است.[19]
در كتاب هاى مقدس، اگر بحثى از علم و دانش است، برخاسته از علم و فرهنگ نويسندگان كتاب مى باشد؛ «دكتر بوكائى» مى گويد:
در انجيل، عبارات خيلى كم يافت مى شود كه ياراى رويارويى با داده هاى دانش نو را داشته باشد. خيالبافى هاى متى، تناقضات مشهور بين انجيل، دورى از حقيقت ها، ناسازگارى با داده هاى دانش نو، و تحريفات متوالى متون، سبب مى شود انجيل ها حاوى عباراتى، منحصراً ناشى از تخيّل بشرى مى گردند.[20]
احكام جزايى و حقوقى يهود، بدون شكّ، از فرهنگ مذاهب و اديان مجاور تأثير گرفته است. احكام و قوانين جامعه مصرى، و جامعه بابلى و ايرانى، در تورات راه يافته و احكام جزائى تورات، با قوانين حمورابى بابل، مشابه است.[21]
با ادبيات فصيح عرب (از نظر بلاغت و فصاحت) و با اعجاز طبّى و پزشكى و خبر از آينده و آينده نگرى (همه ى اين مطالب كه در قرآن ديده مى شود، در زمان جهل و ظلمت نازل شده و از تكنولوژى اثرى نبوده است.) است. چگونه ممكن است، تمامى اين مطالب از تجربيات و آگاهى هاى درونى پيامبر(صلى الله عليه وآله) و بدون كمك از وحى الهى باشد، در حالى كه در آن زمان رشد علمى و فرهنگى قابل ذكرى وجود نداشت.
«پرفسور هانرى كربن» فرانسوى مى گويد:
«اگر انديشه پيامبر(صلى الله عليه وآله) خرافى بود و اگر قرآن او وحى الهى نبود، هرگز جرأت نمى كرد بشر را به علم دعوت كند، هيچ طرز فكرى به اندازه ى محمد(صلى الله عليه وآله) و قرآن به دانش دعوت نكرده است، تا آن جا كه قرآن 950 بار از علم و فكر و عقل، سخن به ميان آورده است.»[22]
«دينورت» ـ دانشمند اروپايى ـ درباره ى اعجاز قرآن مى گويد:
«واجب است اعتراف كنم كه علوم طبيعى، فلكى، فلسفى و رياضيات كه در اروپا، رواج گرفته است، عموماً از قرآن اقتباس شده است، بلكه اروپا شهرى براى اسلام است.»[23]
دكتر «گرينه فرانسوى» در باره ى مطالب قرآن مى گويد:
«من آيات قرآن را، كه به علوم پزشكى، بهداشتى و طبيعى، ارتباط داشت، دنبال كردم...؛ بنابر اين، دريافتم كه اين آيات از هر جهت با معارف و علوم جهانى منطبق است. هر كس دست اندركار هنر يا علم باشد، و آيات قرآنى را با هنر و علمى كه آموخته است، مطابقت و مقايسه كند، بدون ترديد به اسلام خواهد گرويد؛ البته ى اگر صاحب عقلى سليم و بى غرض باشد.»[24]
دكتر «بوكائى» مى گويد:
«اگر بشر، نويسنده و مصنّف قرآن مى بود، چطور مى توانسته است در قرن هفتم ميلادى، چيزى بنويسد كه امروزه با شناخت هاى دانش نو موافق آيد.»[25]
دانشمندان غرب و محققان منصف، به اين نتيجه رسيدند كه كسى در قرن هفتم ميلادى نمى تواند از تجربيات و ضمير باطنى خودش، چنين سخن هايى بر زبان جارى كند كه قرن ها تازه باشد و تعجّب دانشمندان را برانگيزد. «لوراواكسيا والگيرى» ـ استاد دانشگاه ناپل ـ مى گويد:
«ما در اين كتاب -قرآن- گنجينه ها و ذخايرى از علوم مى بينيم كه فوق استعداد و ظرفيت با هوش ترين اشخاص و بزرگ ترين فيلسوفان و قوى ترين رجال سياست و قانون است و به دليل اين جهات است كه قرآن نمى تواند كار يك مرد تحصيل كرده و دانشمند باشد.»[26]
به هر حال، كسانى كه مسلمان نيستند و در قرآن تحقيق كوتاهى داشته اند، قرآن را كتاب معمولى و گفتار بشرى ندانستند؛ چرا كه در زمان نزول قرآن از علم و دانش امروز، سخنى در ميان نبود و با وجود اين، قرآن برخى مطالب علم امروز را در چهارده قرن قبل بيان كرده است.
پی نوشتها:
[1]. ر.ك: عبدالحسين خسروپناه، كلام جديد، ص 296؛ ر.ك: ربّانى گلپايگانى، تحليل نقد پلوراسيم دينى، ص 174؛ مجلّه چشم انداز ايران، ش 4، فروردين و اردبيهشت 79، شبسترى.
[2]. پتروسون و ديگران، عقل و اعتقاد دينى، ص 67؛ ر.ك: على رضا قائمى نيا، وحى و افعال گفتارى، ص 55-46.
[3]. سعيدى روشن، تحليل وحى، ص 45.
[4]. همان، وحى شناسى، ص 25.
[5]. رشيد رضا، المنار، ج 11، ص 164؛ محمد هادى معرفت، آموزش علوم قرآن، ص 64، به نقل از دائرة المعارف قرن 20، ج 10، ص 715؛ استاد جعفر سبحانى، الهيات و معارف اسلامى، ص 227.
[6]. جان هيك، فلسفه دين، ترجمه ى بهرام راد، ص 138.
[7]. دين پژوهى، ص 308، افرادى چون، «نصر حامد ابو زيد» قائل هستند كه از سوى خداوند بر قلب پيامبر وحى صادر شده است، ولى داراى الفاظ نبوده و پيامبر آن علايم درونى را با زبان عرب و فرهنگ آن ها بيان كرده است. (معناى نص، ص 79)
[8]. ويليام هوردرن، راهنماى الهيات پروتستان، ص 37.
[9]. وحى و افعال گفتارى، ص 56.
[10]. محمدعلى رضايى اصفهانى، درآمدى بر تفسير علمى قرآن، ص 144.
[11]. ايان باربور، علم و دين، ص 67-17.
[12]. ر.ك: مجله آفتاب، ش 20، مقاله تجربه وحيانى، از حبيب الله پيمان، ص 71-66، آبان 1381ش.
[13]. ايّان باربور، علم و دين، ترجمه ى خرمشّاهى، ص 131-130.
[14]. جان بى ناس، تاريخ جامع اديان، ترجمه ى على اصغر حكمت، ص 624.
[15]. موريس بوكايى، تورات و انجيل، قرآن و علم، ترجمه ى دبيرى، ص 57.
[16]. تاريخ اديان و مذاهب جهان، ج 2، ص 617.
[17]. همان.
[18]. همان.
[19]. همان.
[20]. مقايسه تورات و انجيل و قرآن، ص 39.
[21]. تاريخ اديان و مذاهب جهان، ج 2، ص 620.
[22]. سيدعلى اكبر صداقت، قرآن و ديگران، ص 15.
[23]. همان، ص 22.
[24]. همان، ص 44.
[25]. مقايسه اى ميان تورات و انجيل، ص 166.
[26]. تفسير نمونه، ج 1، ص 138.
منبع: بررسى شبهات قرآن و فرهنگ زمانه، حسن رضا رضايى، نشر انتشارات مركز مديريت حوزه علميه (1382).

نظرات(0)

ادامه مطلب

شبهه: قرآن كه فرهنگ اعتقادى و اجتماعى و حقوقى و...اعراب را امضا يا اصلاح كرد

توسط : مهدی گلشنی در تاریخ : جمعه 6 مرداد 1396 ساعت: 7:21 PM

پرسش :

شبهه: قرآن كه فرهنگ اعتقادى و اجتماعى و حقوقى و...اعراب را امضا يا اصلاح كرد، نشانه متأثر شدن از فرهنگ زمانه نيست؟

پاسخ :
بعضى از اشكال كنندگان، امضا يا اصلاح بعضى از عادات اعراب را از سوى قرآن، نشانه متأثر شدن از فرهنگ جاهلى مى دانند و مى گويند:
يكى ديگر از چيزهاى كه در قرآن، متأثر از فرهنگ اعراب شد، اين است كه اعراب براى خود داراى اعمال و مناسكى بوده اند، و قرآن اعمال اعراب جاهلى را اصلاح كرده و پذيرفت؛ مانند: حج كه در زمان جاهليت مرسوم بوده و قرآن آن را همراه با اصلاح بعضى از اعمالش پذيرفت و نيز: ايلاء، ظهار، لعان و...[1].
بررسى و نقد شبهه
در پاسخ به شبهه فوق، لازم است به چند نكته توجه شود:
نكته اول: در منطقه ى جزيرة العرب، آيين هاى بسيارى، مانند: دين حنيف ابراهيمى، يهود، نصارى، زرتشت، صابئين، مزدك، مانى و...[2] وجود داشت كه بعضى از آن ها الهى و صاحب كتاب و شريعت مى باشند و كتاب هاى اوليه آن ها كه ريشه در وحى داشت، بر اثر تسلط فرمان روايان و سوء استفاده قدرت طلبان و گذشت زمان طولانى، تحريف شد و پيروان اين اديان، به قوانين تحريف شده شريعت خود عمل مى كردند؛ ولى بعضى از احكام شرايع گذشته تحريف نشد، يا با كمى انحراف به آيندگان رسيد؛ مانند دين حنيف (ابراهيمى) كه در بين اعراب حاكم بود كه برخى از احكام آن عبارت بود از: حج، طهارت، ختنه كردن، اعتقاد به وحدانيت و...[3].
با وجود اين، قرآن كه در وحى الهى ريشه دارد و مكمل اديان و شرايع گذشته است، در اصول احكام و قوانين با كتاب هاى اصيل الهى تفاوتى ندارد؛ لذا اگر قرآن برخورد اصلاحى دارد يا قوانين اعراب را امضا مى كند، اين به معناى متأثر شدن نيست، بلكه به معناى تأثير گذاشتن تأكيدى بر آداب و فرهنگ دينى است.
نكته دوم: مسئله ديگرى كه در فرهنگ اعراب مورد توجه است، فرهنگ فطرى آن هاست. انسان در ذات خويش گرايش هاى درونى مثبت و ارزنده اى دارد؛ به فرهنگى گرايش دارد كه به مقتضاى فطرت آن هاست. فطرت انسان فى نفسه مى تواند فرهنگ ساز باشد، و گرايش خود را در مسير زندگى و با فرهنگ مثبت و انسان ساز، سازگارى دهد و اعراب نيز از اين فرهنگ ها خالى نبودند.
استاد شهيد مطهرى(قدس سره) در اين زمينه مى فرمايند:
هر تعليم و هر فرهنگ كه با فطرت انسانى انسان سازگار باشد و پرورش دهنده آن باشد، آن فرهنگ اصيل است، و هر فرهنگ كه با فطرت انسانى انسان ناسازگار باشد، بيگانه با او است. نوعى مسخ و تغيير هويت واقعى او و تبديل «خود» به «ناخود» است.[4]
مثلا: عبادت و خضوع و سجده كردن براى خدا، نوعى از گرايش فطرت است. فطرت است كه انسان را وادار به عبوديت و به طرف قدرت و كمال مطلق راهنماعى مى كند. (البته اين حركت به وسيله عوامل مختلفى، احتمال انحراف دارد). قرآن آداب و فرهنگى را كه با فطرت انسان هماهنگى داشته باشد، مورد پذيرش قرار مى دهد؛ چون فطرت انسان با قرآن و وحى الهى همنواست.[5]
نكته ى سوم: بعضى از آيات و احكام قرآن براساس طبيعت و ذات انسان ها نازل شده است؛ براى مثال: جنس مذكر داراى ويژگى هايى است كه جنس مؤنث از آن بى بهره است؛ مانند: قدرت، خشونت، شجاعت، غيرت و...؛ همچنين در جنس مؤنث ويژگى هايى مانند: ظرافت، نظافت، عاطفه سرشار و... ، وجود دارد كه بيشتر مردها از آن ها بى بهره اند. خداوند، با عنايت به تمامى جوانب و خاستگاه طبيعى انسان، احكام و قوانينى را براى هر يك وضع كرده است. اگر احكامى در قرآن با طبيعت مرد و زن هماهنگ است و همان قوانين را اعراب نيز به مقتضاى طبيعتشان عمل مى كردند (مانند: مديريت مرد بر خانواده) احكام قرآن متأثر از فرهنگ مخاطبان نيست، بلكه تأكيدى بر آن هاست. اگر قرآن برخلاف طبيعت حكم مى كرد، اشكال مى شد كه چرا بر اساس طبيعت انسان ها حكم نكرده است؟
نكته ى چهارم: بعضى از آداب و رسوم مردم، حالتى عرفى و معمولى دارد كه مردم هر اجتماعى در زندگى روزمره خود با آن سر و كار دارند؛ مانند: معامله و بيع و... اسلام با قبول آن ها رنگ شرعى به آن ها داده است؛ مانند: مضاربه، عدم ربا در معامله، مساقاة، بيع سلف و... .
به طور كلى مى توان گفت: فرهنگ ها و آداب و قراردادهايى كه با اصول كلى دين اسلام مطابقت داشته باشند و موجبات دورى از خدا را فراهم نسازند؛ مورد تأييد اسلام است؛ براى مثال: جشن عيد نوروز در ايران، در اوايل بهار برگزار مى شود و هيچ منافاتى با شرع و عقل ندارد، و حتى فرهنگ «صله رحم» كه در نوروز برگزار مى گردد، مورد تأييد قرآن و اسلام است؛ بنابراين، معنا ندارد كه اسلام با تمام فرهنگ هاى يك قوم، حتى عادات مثبت، مبارزه كند.
از نكات يادشده استفاده مى شود كه فرهنگ هاى حاكم بر جزيرة العرب كه قرآن آن ها را اصلاح يا امضاء كرده است، يا ريشه در اديان گذشته داشته اند، يا بر اساس طبيعت انسان ها پايه ريزى شده اند، يا عرف و نياز ضرورى جامعه به آن سوق داده است و يا ريشه در فطرت الهى داشته اند؛ بنابراين، قرآن از روى حكمت و آگاهى با فرهنگ ها برخورد كرده، فرهنگ مثبت و سازنده را پذيرفته است؛ از اين رو در برخى از آيات، پس از بيان حكم، مى فرمايد: (تلك حدود الله). آيا اراده خداوند، متأثر از اراده فرهنگ جاهلى است كه آن را حدود خدا مى داند؟ بى ترديد اراده خدا متأثر از طبيعت و فطرت است و نگاهى به آينده انسان مى باشد، نه فرهنگ جاهلى.
پيامبران گذشته نيز زمانى كه با فرهنگ خرافى رو به رو مى شدند، با ديده منفى نگاه و با شدّت با آن ها مقابله مى كردند و هيچ آداب منفى آن ها را نمى پذيرفتند.[6] در بعضى مواقع، فرهنگ جاهلى اعراب چنان در ميان مردم ريشه دوانيده بود كه پيامبر(صلى الله عليه وآله)را در مقابل آن ها (از نظر واكنش سريع و فورى) با مشكل رو به رو مى ساخت؛ از اين رو، براى زدودن آنها به دفع تدريجى متوسل مى شدند؛ براى مثال: شراب خورى، در ميان اعراب مرسوم بوده است، ولى قرآن به تدريج با فرهنگ شراب خورى مقابله كرد تا در نهايت تحريم شراب خورى را اعلان ابدى نمود.
پی نوشتها:
[1]. مجله ى بيّنات، ش5، ص76، خرمشاهى؛ معرفت، ش26، ص44؛ مجلّه دانشگاه انقلاب، ش110، ص141.
[2]. تاريخ اديان و مذاهب جهان، ج 2، ص 880.
[3]. همان.
[4]. استاد مرتضى مطهرى، مقدمه اى بر جهان بينى اسلامى، ص 348.
[5]. «اِنّى وَجَّهتُ وَجهى لِلّذى فَطَرالسَمَوات وَالاَرض حَنيفاً وَ ما اَنا مِن المُشرِكين» (انعام، 78)؛ من از روى فطرت و اخلاص رو به سوى كسى آوردم كه آسمان ها و زمين را آفريده است و من از مشركان نيستم.»
[6]. اگر نمونه اى از برخورد پيامبران، با فرهنگ زمان خودشان را نام ببريم؛ برخورد حضرت ابراهيم(عليه السلام) با قبيله هاى كه فرهنگ منفى و شرك و بت پرستى و خورشيد پرستى و ماه پرستى و ستاره پرستى...داشتند و با استدلال و برهان، در مقابل مخالفان مى ايستاد و فرهنگ آن ها را طرد مى نمود. و قرآن اين برخورد منطقى حضرت ابراهيم(عليه السلام) را بطور زيبا، در (انعام: 78-74.) بيان مى كند.
منبع: بررسى شبهات قرآن و فرهنگ زمانه، حسن رضا رضايى، نشر انتشارات مركز مديريت حوزه علميه (1382).

نظرات(0)

ادامه مطلب

آيا از اين كه قرآن از ادبيات عرب و زبان قوم استفاده كرده، نمى توان استفاده كرد كه

توسط : مهدی گلشنی در تاریخ : جمعه 6 مرداد 1396 ساعت: 7:20 PM

پرسش :

آيا از اين كه قرآن از ادبيات عرب و زبان قوم استفاده كرده، نمى توان استفاده كرد كه از فرهنگ قوم نيز تأثير پذيرفته است؟

پاسخ :
برخى ها از اين كه قرآن خود را به زبان قوم معرفى مى كند، تأثير پذيرى از فرهنگ زمانه را نتيجه مى گيرند و گويند:
قرآن كه كلمه (لسان قوم)[1] (زبان قوم) را مطرح مى كند؛ اين «زبان قوم» بودن، در قالب فرهنگ قوم بودن، نمودار مى شود. اين بر اين معنا استوار است كه زبان هر قوم، آيينه و تجّلى فرهنگ و باورها و نظريه ها و جهان بينى آن قوم است.[2]
بررسى و نقد شبهه
كلمه «لسان» در لغت، به معناى «زبان» ـ عضو مخصوص بدن ـ بوده[3] و ابزارى براى سخن گفتن است. اين كلمه به معناى «لغت» نيز آمده و در اصطلاح مفسران نيز به همين معنا است.[4] «لسان قوم»؛ يعنى گويش مخاطب نخستين هر پيامبرى.
پيامبران، به زبان مردم خود سخن مى گفتند، تا به مترجم نيازمند نباشند و مردم بتوانند سخنان آنان را درك كنند و پيامبران نيز بتوانند مطالب خويش را بى واسطه براى آنان بيان نمايند.[5]
هيچ مفسرى، زبان قوم بودن را شامل كل فرهنگ ها و باورها نمى داند، بلكه زبان را موجب ارتباط بين پيامبران(عليهم السلام) با مخاطبانشان مى دانند و فرهنگ و باورها و اخلاقيات، هيچ گاه با «عربى مبين[6]» وصف نمى شود. شايد اين نكته، شبهه كنندگان را به خطا برده باشد كه كلمه ى «زبان مردم» در فارسى دو استعمال دارد: الف. گاه به معناى «لغت مردم» (= زبان دستورى) مى آيد؛ ب. گاهى به معناى «فرهنگ مردم» به كار مى رود.
كلمه ى «لسان قوم» در عربى يك كاربرد بيشتر ندارد و آن «لغت قوم» است، ولى اين افراد گمان كرده اند كه همان دو كاربرد در فارسى، در عربى نيز استفاده مى شود و از اين رهگذر، آيه را به معناى «فرهنگ قوم» معنا كرده اند، در حالى كه فرهنگ در عربى، معادل «الثقافه» است.[7]
اگر ما بپذيريم كه «زبان قوم» همان «فرهنگ قوم» است؛ بنابراين، درگيرى پيامبران(عليهم السلام) با مخالفان، براى چه بوده است؟ آيا براى اين نبود كه پيامبران با فرهنگ غلط آن ها مبارزه مى كردند؟ و اعتقادات آن ها را نمى پذيرفتند؟
براى اين كه با زبان قوم و ويژگى هاى آن آشنا شويم كه آيا بهره گيرى از زبان، نشانه تأثير پذيرى از فرهنگ هاى ديگر است يا خير؟ لازم است نگاهى گذرا به مقوله زبان قرآن داشته باشيم.
زبان قرآن
در طول تاريخ، تمام گويندگان و نويسندگان براى افهام و تفهيم و القاى نظريه خودش به مخاطبان، از يك سلسله ابزار و وسايل براى انتقال مطالب خود استفاده مى كردند، و هيچ كس نمى توانست بدون اين ابزار، به اهداف خود ـ كه رساندن پيام باشد ـ برسد. كتاب هاى مقدّس و پيامبران(عليهم السلام) كه بزرگ ترين رسالت را در جهان عصر خويش داشتند و داراى احكام، قوانين و معارف بلند و باعظمتى بودند، براى جذب مخاطب و تثبيت باور خود در آن ها و تمكين نمودن مخاطبان، از فرهنگ هايى كه از ابزار تخاطب به شمار مى آيند مانند: زبان، تشبيه، تمثيل، كنايه و...، استفاده مى كردند، تا ساده تر بتوانند با مخاطبان خود، ارتباط برقرار كنند و مطالب و پيام خود را منتقل كنند.[8]
«زبان» وسيله اى براى اظهار انديشه ى مكنون آدمى[9] و نوعى ظهور معناست.[10] كه براى مخاطب حاصل مى شود. زبان، دستگاهى است قانونمند و تعريف پذير در چهارچوب دستور زبانى كه جمله دستورى را از غير دستورى تفكيك و براى هر جمله دستورى، تلّفظ و معنى مناسب تعيين مى كند.[11]
زيباگرايى و حقيقت جويى و نوآورى از جمله گرايش هاى فطرى آدمى است. رغبت و علاقه انسان به گفتار و نوشتار درست و شيوا، فطرت آدمى را به سوى آن تحريك مى كند و بهترين روش تبليغ، استفاده از واژگان مخاطب است. الفاظ شيوا به زبان مخاطب، تأثيرى سحر گونه بر جاى مى گذارد و ذهن كنجكاو آدمى را براى درك بهتر آن، ترغيب مى كند.
قرآن با الفاظ اعراب و سخنان محاوره اى آنان سخن گفته، اعجازى ارائه كرده كه بربلنداى قلّه ادب و بلاغت جاى دارد. شگفتى فصاحت و بلاغت و نظم ونثرى كه در قرآن نهفته است، هنوز كه هنوز است انسان ها را از تعجب بيرون نياورده و نخواهد آورد.
قرآن، زبان خويش را به نيكوترين سخن (زمر، 23) به زبان مردم (فصلت، 44) عربى روشن و بيانگر (نحل، 103) انديشه برانگيز (نحل، 44) پرنفوذ (زمر، 23) برگزيده بهترين مثل ها (اسراء، 89) و به دور از تناقض و ناهمگونى (نساء، 82)و... ستوده است.
قرآن، در معرفى الفاظ خود، به عربى بودن آن، تأكيد مى كند و مى فرمايد:(وَ ما اَرسَلنا مِن رَسُول اِلاّ بِلِسانِ قُومِه لِيُبَيّن لَهُم...)[12]؛ «ما هيچ پيامبرى را جز با زبان قومش نفرستاديم، تا -حقايق را- براى آن ها آشكار سازد.» و پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) كه برخاسته از مردم عرب است، بايد با زبان قوم خودش، حقايق وحى و فرهنگ ابتكارى قرآن را ارائه كند؛ البته بايد به اين نكته توجه داشت كه اگر قرآن به زبان قوم خود سخن گفته و خواسته ها و كشش هاى آنان را در نظر گرفته، به اين معنا نيست كه به نيازهاى آنان محدود باشد و در همان قالب بماند. قرآن در عين اين كه نيازها و شرايط محيط و سطح افق فكرى مخاطبان خود را در نظر گرفته، ولى به گونه اى سخن گفته كه معارف و تعاليم عملى آن جاويدان و كلى است؛ زيرا از ميان همه ى آيات، تنها تعداد اندكى از آن ها به مسايل مربوط به رنگ و جلوه خاص زمانى و مكانى دارد و آيات ديگر در توصيف صفات الهى، مسايل خلقت، احكام و قوانين عملى و اخلاقى است كه همگى جنبه كلى و جاودانى دارد:[13](وَاِنّهُ لَتَنزيلِ رَبّ العالَمين...بِلِسانِ عَرَبى مُبين.)[14]؛ «اين قرآن كتابى است كه از سوى پروردگار جهانيان نازل شده... به زبان عربى واضح.»
زبان وحى يا زبان قرآن، از آن حكايت دارد كه قرآن در بيان مقاصد خود، روش ويژه اى دارد و در تعبيرهاى خود از اصطلاحاتى بهره مى گيرد كه صرفاً، از جانب خود او (يا بر گزيدگان او) بايد تفسير و تبيين شود.[15]روايتى نيز، به همين مطلب اشاره دارد:
كتاب الله ـ عزّوجلّ ـ على اربعة اشياء: على العبارة و الاشارة و اللطائف و الحقايق فالعبارة للعوام و الاشارة للخواص و اللطائف للاولياء و الحقايق للانبياء.[16]؛ كتاب خداوند بر چهار قسم است: عبارت، اشاره، لطائف و حقايق. عبارت قرآن براى عوام و لطائف آن براى اوليا و اشاراتش براى خواص و حقايقش براى انبياست.
قرآن افزون بر رعايت لغت و سطح فكر مخاطبان، و سخن گفتن در قالب مفاهيمى كه هويت اجتماعى و مشخصه هاى عصر آنان را دربردارد، قابليت آن را دارد كه با هويت هاى ديگر و مخاطب هاى ديگر جوامع ارتباط برقرار كند.[17]
امام خمينى (قدس سره) مى فرمايد:
قرآن و حديث نيز قانون هاى علمى را كه براى توده آورده اند، طورى بيان كردند كه مردم مى فهمند، لكن علوم قرآن و حديث را همه كس نمى تواند بفهمد و براى همه كس نيامده است، بلكه بعضى از آن ها رمز است ميان گوينده و يك دسته خاصى...، آيات دو گونه اند: محكمات كه تأويل ندارند و همه، آن را مى فهمند، و متشابهات كه تأويل دارد و از قبيل رمز است و تأويل آن را جز خدا و راسخون در علم كسى نمى داند.[18]
با وجود اين، الفاظ و ظواهر قرآن براى مخاطبان، حجيت دارد؛ زيرا لازم بود پيامبر(صلى الله عليه وآله) براى هدايت بشر، با زبان محاوره اى مردم، قوانين، اخلاق و احكام را بيان كند، تا مردم در فهم مطالب دچار مشكل نشوند؛ همچنين آيات زيادى وارد شده كه مخاطبان را به تعقّل، تفكّر و تدبّر فرا مى خواند: (لَعَلّكُم تَعقلُون)و (لَعَلّكُم يَتَفَكّرُون)و (فَاِنّما يَسّرناه بِلِسانِك لَعَلّهُم يَتَذَكّرُون)[19] اگر الفاظ ظاهرى قرآن مورد استناد نباشد، اين همه تأكيد درباره تعقل و تفكر، معنايى ندارد.
از سوى ديگر، قرآن در چند نوبت مسئله تحدّى (به مبارزه طلبيدن) را مطرح مى كند؛ پس معناى تحّدى اين است كه مردم معناى قرآن را از ظواهرش مى فهميدند.[20] اگر قرآن طبق محاوره نبود و روش خاص خودش را داشت (ويژه ى افراد خاصى بود)، تحدّى معنا نمى يافت.[21] البته ظواهر قرآن براى مخاطبان حجت است، ولى در پس پرده ظواهر، معانى باطنى نيز نهفته است كه درك و فهم عرفى از آن عاجز است و نياز به تبيين كننده دارد. رسول خدا(صلى الله عليه وآله) فرمود:
ما فى القرآن آية الاّ و لها ظهر و بطن[22]؛ آيه اى در قرآن نيست، مگر براى آن ظاهر و باطنى باشد.
فهم عرفى داراى ويژگى هايى است كه تمام موارد آن را در قرآن نمى توان مطرح كرد، ولى به طور ضمنى مى توان پذيرفت؛ از جمله:
الف. در زبان عربى، همه جا دقت و عمق را نمى توان يافت و مسامحه و مبالغه در آن، فراوان يافت مى شود،[23] ولى در قرآن با اين كه بعضى از آيات را عرف درك مى كند، ولى مسامحه اى در كار نيست.
ب. در زبان عرفى، باورها و دانستنى هاى عصر به طور كامل جلوه گر و مشهود است،[24] ولى زبان قرآن باورهاى نادرست عصر را طرد نمود و دانستنى هايى را كه با شرايع پيشين و فطرت الهى و عقل سليم مطابق بوده، امضا كرد.
ج. زبان عرفى، متضمن مجاز، تشبيه و كنايه و تمثيل است.[25] زبان قرآن نيز براى فهماندن مطالب عالى خود، از ابزارهاى تشبيهى و كنايه براى بهتر فهماندن استفاده كرده است، ولى به اين معنا نيست كه تشبيهات بى ريشه و باطل را در قرآن راه بدهد.
د. براى فهم زبان عرف، آشنايى با لغت و قواعد محاوره و اصول لفظى، كافى است،[26] ولى براى فهم زبان قرآن، افزون بر موارد فوق، آشنايى با اسباب و شأن نزول و تاريخ و روايت هاى معصومين(عليهم السلام)... نيز لازم است.
بعضى از آيات را با محاوره عرفى نمى توان درك كرد؛ براى مثال كلمه ى «ارض» و مشتقات آن در قرآن 461 بار آمده و زبان عرف آن را «زمين» معنا مى كند، در حالى كه «ارض» در زبان قرآن، به معانى گوناگونى آمده است.[27]
1. كره خاكى در مقابل آسمان. (80 بار تكرار شده است.)[28]
2. به معناى پهناى زمين. (260 بار تكرار شده است.)[29]
3. به معناى آبادى. (در قرآن 110 تكرار شده است.)[30]
استاد «معرفت»، الفاظ قرآن را برتر از اين مى داند كه زبان عرف بتواند آن را بفهمد: «قرآن كريم، در افاده ى تعاليم عاليه خود، طريق مخصوص به خود دارد. قرآن روش هايى را اتخاذ كرده است، جدا از روش هاى معمولى كه انسان ها در مقام محاوره اتخاذ مى كنند... . قرآن زبان ويژه خود را به كار انداخته است؛ ضرورت دارد كه آن زبان شناخته شود.
راه و روشى كه عقلا در مقام محاوره و تفهيم و تفهّم مقاصد خود پيش مى گيرند، صرفاً در ترجمه ى الفاظ و عبارات وارده در قرآن به كار مى رود، ولى براى رسيدن به حقايق عاليه، راهى ديگر و جدا از طريق معمولى بايد پيمود.»[31]
قرآن از يك سو حجّت را بر عوام مردم كه ظاهر قرآن براى آنان روشن است، تمام كرد تا در آن تفكر[32] و تعقّل كنند،[33] و از سوى ديگر براى اين كه قرآن جاويدان و تازه بماند و نياز معنوى و هدايتى بشر را تا قيامت، برطرف سازد، معانى بس عميق را در پس پرده ى ظواهر آيات بيان كرد:
(انّ القرآن ظاهره انيق و باطنه عميق ،لا تفنى عجائبه و لا تنقضى غرائبه)[34]؛ ظاهر قرآن، زيبا و دل انگيز است و باطن آن ژرف و عميق؛ عجايب آن پايان ندارد و غرايب آن تمام نمى شود.»
نتيجه سخن اين كه:
1. زبان قرآن از جهتى، زبان ويژه و استثنايى و فوق توان بشر و از جهت ديگر، زبانى روشن و همگانى است. عموميت زبان و وضوح بيان، در عين بلندى معانى، خود متضمّن آن است كه از سبك هاى متنوع و شيوه هاى بيانى گوناگون، استفاده شود، تا هر عالم و عامى بتواند به مقدار قابليت خويش از آن بهره گيرد.[35]
2. قرآن سبك مخصوص و منحصر به خود دارد نه ساده و سطحى و نه سنگين و غير قابل فهم؛ مطابق تمام استعدادها و مفيد براى تمام انسان هاست.[36]
3. قرآن به زبان قوم (مردم) نازل شده و مسائل خود را با اسلوبى قابل درك بيان كرده است و آن زبان ابزارى براى انتقال مطالب مى باشد، نه براى پذيرش فرهنگ ها.
4. قرآن، با بيانى ساده كه آن را عوام درك مى كند و در اين حال با بيان عميقى، كه آن را خواص درك مى كند.
5. قرآن، براى تفهيم مطالب خود، از تشبيهات و كنايات و تمثيل عرف كه معقول هم باشد، استفاده كرده، تا مطالب وحيانى به زبان محسوس و ملموس انتقال يابد.
6. زبان قرآن زبان فطرت است، زبانى كه عقل، دل، احساس و وجدان انسان را خطاب قرار داده است.[37]
پی نوشتها:
[1]. فصلت، 44.
[2]. مجلّه كيان، ش 23، سال چهارم؛ مجله بينات، ش 5، ص 77.
[3]. مقاييس الغة، ماده (لسن).
[4]. الميزان، ج 12، ص 20.
[5]. تفسير نمونه، ج10، ص266.
[6]. شعراء، 195.
[7]. مجله معرفت، ش26، ص47، محمد على رضايى اصفهانى.
[8]. ر.ك: محمدعلى ايازى، قرآن و فرهنگ زمانه، ص 83.
[9]. اگوست بك AUQUST BOECKN(1867-1785م) به نقل از: مهدى هادوى،مبانى كلامى اجتهاد، ص 137.
[10]. هايدگر، به نقل از همان.
[11]. بهاء الدين خرمشاهى، قرآن پژوهى، ش2، ص 254.
[12]. ابراهيم، 4.
[13]. قرآن و فرهنگ زمانه، ص 57.
[14]. شعراء، 195-192.
[15]. مجله بينات، ش 1، محمد هادى معرفت، ص 57.
[16]. بحارالانوار، ج 75، ص 278.
[17]. الميزان، ج 12، ص 16.
[18]. مجله بيّنات، ش3، روش تفسيرى امام خمينى، ص 5-4.
[19]. دخان، 58.
[20]. منظور، محكمات قرآن است.
[21]. البيان، ص262.
[22]. بحار الانوار، ج92، ص94.
[23]. مجله نامه مفيد، ش 8، ص 11، مقاله مشكل ما در فهم قرآن از حضرت آيت الله اردبيلى.
[24]. همان.
[25]. همان.
[26]. همان.
[27]. بينات، مقاله ى استاد معرفت، ش 3، ص 54.
[28]. «انّ الله يمسك السموات والارض ان تزول...»؛ فاطر، 41؛ «و خداوند آسمان ها و زمين را نگه مى دارد تا از نظام خود منحرف نشود.»
[29]. «و اذا ضربتم فى الارض فليس عليكم جناح ان تقصروا من الصلوة...»؛ نساء، 101؛ «هنگامى كه در پهناى زمين مسافرت مى كنيد، گناهى بر شما نيست كه نماز را كوتاه كنيد... .»
[30]. «و ان كادواليستفزّونك من الارض ليخرجوك منها...»؛ اسراء، 76؛ «و نزديك بود تو را با نيرنگ و تو طئه از اين سرزمين (آبادى) بيرونت كنند...»
[31]. مجله بينات، ش 1، همان.
[32]. محمد، 24.
[33]. نساء، 82.
[34]. بحارالانوار، ج 2، ص 284.
[35]. هادوى تهرانى، مبانى كلامى در اجتهاد، ص306؛ مجله معرفت، ش35، ص20.
[36]. مجله معرفت، ش35، مقاله حميد آريان.
[37]. مجله معرفت، ش35، ص20.
منبع: بررسى شبهات قرآن و فرهنگ زمانه، حسن رضا رضايى، نشر انتشارات مركز مديريت حوزه علميه (1382).

نظرات(0)

ادامه مطلب

واژه عيد در قرآن چند بار به کار رفته است؟

توسط : مهدی گلشنی در تاریخ : جمعه 6 مرداد 1396 ساعت: 7:18 PM

پرسش :

واژه عيد در قرآن چند بار به کار رفته است؟

پاسخ :
واژه عيد در قرآن فقط يك بار آمده است.
(أَللّهُمَّ أَنزِل علينا مائدۀً مِنَ السَّماء تكون لنا عيداً لأَوّلنا و آخرنا و آية منك). [1]
،خدايا! نازل كن براى ما مائده‌اى از آسمان كه براى اوّلين و آخرين از ما عيد باشد و نشانه‌اى از تو.
در تفسير اين آيه آمده است: عيد در لغت از مادّه عود به معنى بازگشت است. به روزهايى كه مشكلات از قوم و جمعيّتى برطرف می شود و بازگشتِ به پيروزيها و راحت هاى نخستين می كنند، عيد گفته می شود.
و در اعياد اسلامى به مناسبت اين كه در پرتو اطاعت يك ماه مبارك رمضان و يا انجام فريضه بزرگ حج، صفا و پاكى فطرى نخستين به روح و جان باز مى گردد و آلودگی ها كه برخلاف فطرت است از ميان می رود، «عيد» گفته شده است. و از آنجا كه روز نزول مائده، روز بازگشت به پيروزى و پاكى و ايمان به خدا بوده است؛ حضرت مسيح(ع) آن را «عيد» ناميده است. [2]
پي نوشت ها:
[1]. سوره مائده، آيه 114
[2]. تفسير نمونه، ج 5، ص 131

نظرات(0)

ادامه مطلب

وحى بر پيامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) چند گونه بوده است؟

توسط : مهدی گلشنی در تاریخ : جمعه 6 مرداد 1396 ساعت: 7:18 PM

پرسش :

وحى بر پيامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) چند گونه بوده است؟

پاسخ :
اساساً وحى بر پيامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) دو گونه است: يكى وحى القايى و گزاره اى كه داراى الفاظ و جمله بندى خاصى نبوده، تنها محتوا و مضمون آن از سوى خدا بر قلب پيامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) نازل مى شد و پيامبر اکرم(صلی الله علیه و آله) نيز آن را به زبان خود تلفظ مى كرد، مانند: حديث قدسى، حديث نبوى و...، و ديگرى وحى زبانى و گفتارى كه تجلى آن در قرآن ظاهر شد.
منبع: بررسى شبهات قرآن و فرهنگ زمانه، حسن رضا رضايى، نشر انتشارات مركز مديريت حوزه علميه (1382).

نظرات(0)

ادامه مطلب

مراد از علم در تفسير علمي چيست؟

توسط : مهدی گلشنی در تاریخ : جمعه 6 مرداد 1396 ساعت: 7:18 PM

پرسش :

مراد از علم در تفسير علمي چيست؟

پاسخ :
در عبارت «روش تفسير علمي» سه واژه‌ي «تفسير» «روش» و «علم» را داريم كه معناي تفسير را تا حدودي روشن مي‌كند.
در اين‌جا، مقصود از علم، همان علم تجربي است. بر اساس ديدگاه مشهور، علوم به چهار دسته تقسيم مي‌شوند:
1. علوم شهودي، مثل عرفان؛
2. علوم نقلي، مثل تاريخ؛
3. علوم عقلي، مثل رياضيات، يا منطق؛
4. علوم تجربي[1] كه به دو شاخه تقسيم مي‌شود: الف) علوم طبيعي، مثل پزشكي و شيمي؛ ب) علوم انساني، مثل جامعه‌شناسي و روان‌شناسي.
آنچه مورد بحث است، اين دو شاخه از علوم تجربي است؛ يعني گاهي در تفسير قرآن، براي روشن شدن مفاد يك آيه، از علوم تجربي، مثل فيزيك، علوم پزشكي و امثال آن استفاده مي‌شود، كه نتايج حاصل از آن را تفسير علمي قرآن مي‌نامند. پس مقصود از علم در اين‎جا اصطلاح خاص (علوم تجربي) است، نه معناي منطقي علم كه عبارت از تصورات و تصديقات ذهني است.[2]
مراد از علوم تجربي، اعتقاد و يقين مطابق با واقع نيست؛ بلكه آن چيزي است كه از راه حسّ و تجربه به دست مي‌آيد و گاهي موجب روشن شدن مفاد آيات قرآن مي‌گردد؛ مثلاً قران مي‌فرمايد:
وَ الشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَها[3]؛ و خورشيد كه پيوسته به سوي قرارگاهش در جريان است.
معمولاً واژه‌ي «تجري» را به معناي «حركت» به كار مي‌برند؛ در حالي كه لازم است در اين‌جا به يك نكته‌ي علمي و كيهان‌شناسي توجه شود، تا مفاد اين آيه روشن گردد.
آيه‌ي شريفه مي‌فرمايد: خورشيد در جريان است، نه اين‌كه خورشيد حركت مي‌كند؛ «الشمس تحرك». گاهي حركت گلوله را تحرك مي‌ناميم؛ گلوله وقتي كه حركت مي‌كند ديگر التهاب ندارد؛ اما وقتي آب در جوي حركت مي‌كند زير و زبر مي‌شود. عرب به حركت آب در جوي «تجري» مي‌گويد؛ يعني وقتي كه آب در جوي وارد مي‌شود زير و رو مي‌شود. امروزه دانشمندان در مباحث كيهان‌شناسي به اين نتيجه رسيده‌اند كه خورشيد فقط حركت نمي‌كند، بلكه در اثر انفجارات هسته‌اي مرتب مواد مذاب و گازي شكل بالا و پايين و زير و زبر مي‌شود؛ همانند آبي كه در جوي حركت مي‌كند و در حال جريان است.[4] اين يك نكته‌ي علمي است كه تفسير آيه را بيش‌تر روشن مي‌كند؛ يعني با توجه به علوم تجربي، فهم آيه براي ما آسان‌تر مي‌گردد.
پی نوشتها:
[1] . ر.ك: محمدعلي رضايي اصفهاني، همان، ص159.
[2] . العلم هو حصول صورة الشيء عند العقل، (مظفر، المنطق، ص14).
[3] . سوره‌ي يس، آيه‌ي 38.
[4] . حسين نوري، دانش عصر فضا، ص126.
منبع: آشنايي با تفسير علمي قرآن، گفتگو با دكتر ناصر رفيعي و دكتر محمد علي رضايي، مركز مطالعات و پژوهش‌‌هاي فرهنگي‌‌حوزه‌ ‌‌علميه (1381 ).

نظرات(0)

ادامه مطلب

آيا قرآن به طور كامل از فرهنگ اعتقادى، اجتماعى، اقتصادى، حقوقى و...اعراب تأثير پذيرفته است؟

توسط : مهدی گلشنی در تاریخ : جمعه 6 مرداد 1396 ساعت: 7:18 PM

پرسش :

آيا قرآن به طور كامل از فرهنگ اعتقادى، اجتماعى، اقتصادى، حقوقى و...اعراب تأثير پذيرفته است؟

پاسخ :
پيش از آن كه به اين پرسش، پاسخى داده شود، لازم است فرهنگ اعراب و برخورد قرآن با آن مورد بررسى قرار گيرد.
انسان ها، بر اساس پيوندهاى اجتماعى، به يك الگوى تأثيرگذار نيازمندند؛ نيازى از درون و برون كه آنان را به قبول فرهنگ هاى حاكم وادار مى نمايد؛ خواه اين فرهنگ ها درست باشد يا نادرست.
با نگاهى گذرا به كشورها و مليّت هاى گوناگون، در مى يابيم كه بيشتر آن ها از فرهنگى خاص پيروى كرده و آن را الگو قرار داده اند كه از طريق مذهب، يا حاكمان سياسى، يا نظامى، يا نياز اجتماعى، و يا... تحميل مى گردد.
برخى از فرهنگ ها و آداب با فطرت انسان و عقل سليم و با ارزش هاى انسانى، مطابقت ندارند، ولى بر اثر تكرار آن ها، خودبه خود به صورت يك عادت براى مردم تلقّى شده، با گذر زمان در قالب يك فرهنگ تمام عيار و ارزشى جلوه مى كند.
استاد شهيد مطهرى(قدس سره) مى فرمايد:
«بسيارى از مردم اين گونه اند كه چيزهاى مورد باور اجتماع، باورشان مى شود؛ يعنى چيزهاى كه در اجتماع مورد قبول گرفته است، يا نسل هاى گذشته آن را پذيرفته اند، قبول مى كنند.»[1]
تأثير گذاشتن و متأثر شدن جامعه از فرهنگ حاكم، در تمام جوامع متداول است؛ اما قرآن با يك مجموعه علمى بزرگ و با پشتوانه ى وحى الهى و با احكام و قوانين انسان ساز، تأثير بسزايى در فرهنگ جاهليت و فرهنگ هاى ديگر داشت و انقلاب فرهنگى بزرگى را در جزيرة العرب و مناطقى كه پيام قرآن به آن ها رسيده، به راه انداخت. رسالت اسلام، آزادسازى انسان ها از فرهنگ هاى باطل و متصف كردن آن ها به فرهنگ بايسته مى باشد. مذهبى كه كارى به فرهنگ هاى گوناگون ملت ها نداشته باشد و با همه فرهنگ ها سازگار باشد؛ مذهبى است كه تنها به درد هفته اى يك نوبت مى خورد و بس.[2]
قرآن كريم با فرهنگ هاى موجود عصر خويش برخورد سه گانه اى داشته است:
1. برخورد انكارى؛ يعنى زدودن فرهنگ هاى خرافاتى اعراب جاهلى و عقايد شرك آلود و تأسيس فرهنگ مثبت.
2. اثباتى؛ يعنى امضاى فرهنگ هاى مثبت اعراب جاهلى كه هيچ گونه مخالفتى با ارزش هاى انسانى و اصول قرآنى نداشته باشد.
3. اصلاحى؛ قرآن بعضى از آداب و فرهنگ ها را نپذيرفته، ولى به طور كامل نيز رد نكرده است؛ البته اصل فرهنگ را تأييد كرده (بدين جهت كه يا در اديان الهى گذشته، يا فطرت انسانى و يا در طبيعت انسان ها ريشه داشته اند) و بدان جهت داده است.
در اين جا گوشه هاى از فرهنگ اعراب و برخورد قرآن با آن ها را، بيان مى كنيم:
الف ـ قرآن و برخورد انكارى با فرهنگ هاى عصر خويش
قرآن، كتاب هدايت و تربيت، نمى تواند در برابر فرهنگ هايى كه موجب انحراف آدمى است، بى تفاوت باشد؛ از اين رو در پى تأسيس فرهنگ و آدابى است كه انسان با تأسى از آن، از كاروان سعادت و انسانيت عقب نماند. از سوى ديگر، قرآن، وحى الهى است و نمى تواند فرهنگ هاى منحرف زمانه را در خود جاى دهد و جامه ى مشروعيت به آن ببخشد: (لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيم حَمِيد)[3]؛ «كه هيچ گونه باطلى، نه از پيش رو و نه از پشت سر، به سراغ آن نمى آيد؛ چرا كه از سوى خداوند حكيم و شايسته ستايش نازل شده است.»
علاّمه طباطبائى(قدس سره) در تفسير اين آيه مى فرمايد:
«مراد از جمله (مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ)؛ زمان نزول قرآن و عصرهاى پس از آن تا روز قيامت است.[4]
قرآن، مجموعه اى فرهنگ ساز است كه پيام الهى را به دست پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)و اصحاب او و با بيانى شيوا و با صبر و حوصله و با منطق و استدلال و در بعضى مواقع با جنگ و ستيز، بر كرسى زعامت نشانيد و بر فرهنگ هاى خرافاتى مردم جزيرة العرب حاكم كرد.
قرآن، دوران پيش از نزول قرآن را به (الجاهِلية الاَولى)تعبير مى كند و مى فرمايد:(وَ قَرن فى بُيُوتكنّ وَ لاتَبرّجن تبرّج الجاهِلِية الاولى...)[5]؛ «-خطاب به همسران پيامبر(صلى الله عليه وآله)- در خانه هاى خود بمانيد و همچون دوران جاهليت نخستين -در ميان مردم- ظاهر نشويد... .»
براى آشنايى با فرهنگ دوران عصر نزول قرآن، نمونه هاى از آن را ذكر مى كنيم.
1. فرهنگ اخلاقى عصر جاهليت: اخلاق، مجموعه ملكات نفسانى و صفات و خصايص روحى است كه يكى از ثمراتش، تربيت است،[6] و اصولى ترين روابط اجتماعى به حساب مى آيد. اگر اخلاق جامعه و روابط خانوادگى واجتماعى و فرهنگى بر اساس اخلاق صحيح پايه ريزى شود، جامعه به رشد و تكامل دست خواهد يافت، اما در عصر جاهليت، اخلاقى مشاهده مى شود كه انحطاط انسانيت را به ارمغان مى آورد؛ از جمله:
كشتن نوزادان دخـتر: در دوران جاهليت، مردم عربستان، داشتن دختر را ننگ و ذلّت و داشتن پسر را افتخار و عزّت مى دانستند؛ از اين رو دختر را در بدو تولد، زنده به گور مى كردند.
قرآن، داستان كشتن دختران را، اين چنين روايت مى كند: (وَ اِذا بشّر اَحَدُهُم بِالاُنثى ظلّ وَجهَه مُسوَدّا وَ هُو كَظيم * يَتَوارى مِن القُوم من سُوء ما بُشّر به اَيُمسِكه عَلى هون ام يَدُسّه فى التُرابِ أَلا ساء ما يَحكَمُون )[7]؛
«در حالى كه به يكى از آن ها بشارت دهند دختر نصيب تو شده، صورتش -از فرط ناراحتى- سياه مى شود، و به شدّت خشمگين مى گردد * به خاطر بشارت بدى كه به او داده شده، از قوم و قبيله خود متوارى مى گردد -و نمى داند- آيا او را با قبول ننگ نگهدارد، يا در خاك، پنهانش كند؟! آگاه باشيد كه بد حكم مى كنند!»
مرحوم طَبرسى(ره) در تفسير همين آيه، از قول ابن عباس آورده است:
«در عصر جاهليت، چون زنى مى خواست زايمان كند، او را كنار گودالى مى نشاندند، اگر دختر مى زاييد نوزاد را در گودال دفن مى كردند، و اگر پسر بود او را نگه مى داشتند.»[8]
قرآن در سوره تكوير، اين مسأله را با لحنى تند مطرح كرده است: (...وَ اِذا المَؤُودَة سُئِلَت * بِأىّ ذَنب قُتِلَت )[9]؛ «و در آن هنگام كه از دختران زنده به گور شده سؤال شود * به كدامين گناه كشته شدند؟!»
با ظهور اسلام، نگاه ويژه اى به زن و كرامت بخشيدن به او مطرح و معيار و ملاك انسانيت تقوا بيان شده است.[10] اسلام با اخلاق رذيله و تبعيض اعراب درباره ى زنان، به شدت مقابله كرده، با تولد فاطمه زهرا(عليها السلام)و بر خورد پيامبراسلام(صلى الله عليه وآله) با او و نيز با نزول سوره اى در شأن او؛[11] و آمدن نام زنان نمونه در قرآن و كرامت زن و شخصيت دختر و احترام مادر و جايگاه زنان، شيوه ى برخورد با زنان را آموزش داد و گوشزد كرد كه ملاك خداوند براى پذيرش بندگان، انسانيت است نه مرد يا زن بودن.
طواف بدون لباس: يكى ديگر از عادات منفى اعراب جاهلى اين بود كه در موسم حج، در هنگام طواف خانه خدا، لباس ها را از بدن درآورده و با بدن عريان به طواف مشغول مى شدند. اعراب، رفتارشان را اين گونه توجيه مى كردند كه ابا و اجدادمان، طواف را بدون لباس انجام مى دادند، ما نيز تابع آن ها هستيم. قرآن كريم نيز عمل آن ها را «فاحشه» مى ناميده، و مى فرمايد: (وَ الله اَمَرَنا بِها قُل اِنّ الله لايَأمر بِالفَحشاء أَتَقُولُون عَلى الله ما لاتَعلَمُون.)[12]؛ «و هنگامى كه كار زشتى را انجام مى دهند، مى گويند: -پدران خود را بر اين عمل يافتيم- و خداوند ما را به آن دستور داده است بگو! خداوند -هرگز- به كار زشت فرمان نمى دهد. آيا چيزى به خدا نسبت مى دهيد كه نمى دانيد؟!»
در جوامع ابتدايى و قبيله اى، تعصب در پيروى از گذشتگان، حاكم بوده است. مسأله قوميت و تعصب هاى قومى، به ويژه آن جا كه به نياكان مربوط مى شود، از روز نخست در ميان عموم مشركان و در ميان غير آن ها غالباً وجود داشته است و تا امروز همچنان ادامه دارد.[13] نمونه هاى از اخلاق جاهلى اعراب مانند: تكبّر و تفاخر،[14] فخر فروشى بعد از زيارت حج،[15] با صداى بلند وتند حرف زدن،[16] بدون اجازه وارد خانه شدن،[17] كشتن نوزادان به جهت فقر،[18] فخر فروشى به خاطر آب دادن به حاجيان،[19] پسر خوانده،[20]مقلّد آبا و اجداد بودن،[21] و...در عصر نزول قرآن وجود داشت؛ قرآن نيز با تمام اين عادت ها به مقابله برخواست و آن ها را طرد و با اخلاق مثبت، جايگزين كرد و راهكارهاى نظرى و تئورى را بيان فرمود. اين راهكارها در وجود پيامبر(صلى الله عليه وآله)جلوه نمود[22] و فرهنگ اخلاقى مسلمانان را مثبت و ارزشى قرار داد.
2. فرهنگ اعتقادى اعراب
بشر در هر عصرى، به جهت گرايش درونى به مبدأ، نوعى اعتقاد را، چه درست و نادرست براى خود تصور مى كرد. اعتقاد به خدا و گرايش به معنويت، فطرى و درونى است و دين، يك حالت تمكينى و درونى دارد، نه تحميلى و بيرونى؛ لذا پيامبران نيامدند تا دينى را بر مردم تحميل كنند، بلكه آمدند تا فطرت انسان ها را پرورش دهند و[23] اعتقادات اصيل و صحيح را در درون آن ها شعلهور سازند.
اعراب جاهلى، از يك سو آثارى از شرايع پيشين را به همراه داشتند و از سوى ديگر، گذشت زمان و به فراموشى سپردن احكام شرايع گذشته و تحريف آن ها و سوء استفاده ى قدرت طلبان، اعتقادهايى خرافى را در بين آن ها رواج داد؛ اعتقاداتى مانند: شفاعت بت ها،[24] فرشته[25]، جن[26] و شيطان پرستى،[27] پرستش اجرام آسمانى،[28] مادّيگرى[29]، كف و سوت به جاى عبادت در خانه خدا[30] و...[31]
قران در مرحله اول، براى اين كه اعتقاد به وحدانيت خداوند را اعلان كند، لازم بود بااعتقادهاى شرك آلود جاهليت به مبارزه برخيزد، تا اعتقاد به وحدانيت را، جايگزين آن ها نمايد؛
براى نمونه بت پرستى اعراب را از نظر مى گذرانيم:
بت پرستى: پيش از اسلام، بت پرستى در ميان اعراب ديگر مناطق رايج بود و يكى از اعتقادات اصيل مردم به شمار مى رفت. درباره ى پيدايش بت پرستى و روى آوردن مردم به مجسّمه ها، نظريات گوناگونى وجود دارد. ما براى اختصار، دو نظريه را در اين باره، بيان مى كنيم:
الف. پس از آن كه نسل حضرت اسماعيل فرزند ابراهيم خليل الله(عليهما السلام)و اقوامى كه مجاورت اسماعيل و بيت الله را برگزيدند، در مكه رو به فزونى گذاشت، بر سر تصاحب چراگاه ها و وسايل زندگى، نزاع رخ داد؛ از اين رو گروهى به اطراف كعبه مهاجرت كردند، ولى بر اثر علاقه زيادى كه به بيت الله داشته اند؛ هر گروه سنگى از اطراف كعبه را براى يادگارى همراه خودشان مى بردند و به خاطر سنگ كعبه بودن، تقديس مى نمودند. حتى عمل طواف كعبه را بر گرد همين سنگ، انجام مى دادند و آن ها را «دوار» مى ناميدند.
اين عنوان ياد بود كعبه در نسل هاى بعدى به فراموشى سپرده شد و تقديس سنگ ها، به پرستش و عبادت تبديل گرديد و در نهايت بت پرستى رواج يافت.[32]
ب ـ «ربيعه»، جدّ بزرگ قبيله «خزاعه»[33]، كه به «لحى» ملقب بود، فرزندى به نام «عمرو» داشت. عمرو وقتى به سن رشد رسيد، نخست توليت كعبه را كه سال ها در دست جد مادريش ـ حارث جرهمى ـ بود، با كمك فرزندان اسماعيل، از دست «جرهمى ها» گرفت و آن ها را به مهاجرت از مكه وادار كرد.
عمرو، پس از اين ماجرا، به بيمارى مبتلا و راهى شامات شد، تا از آب هاى معدنى آن جا شفا يابد. در آن جا بت هاى گوناگون و زيبايى، پرستش مى شد و او تحت تأثير قرار گرفت و چند بت بزرگ و كوچك را تهيه كرد و در اطراف كعبه نصب و پرستش آن ها را ترويج نمود.[34]
ما كار به درستى يا نادرستى نظريات درباره ى چگونگى پيدايش بت پرستى نداريم؛ براى ما مهم آن است كه اين فرهنگ اعتقادى، در ميان اعراب جاهلى پابرجا بوده است. قرآن با بت پرستى به مقابله برخاست و عبادت را مخصوص خدا و هر نوع شريك دانستن براى خدا را به شدّت رد كرد و فرمود: (وَ مِن النّاس مَن يَتَّخِذ مِن دَون الله اَنداداً يُحِبّونَهُم كَحُبّ الله...)[35]؛ «بعضى از مردم، معبودهايى غير از خداوند براى خود انتخاب مى كنند، و آن ها را همچون خدا دوست مى دارند... .» از كلمه «يحبّونهم» اين گونه استفاده مى شود كه منظور از «انداداً» تنها بتها نيستند، بلكه فرشتگان و افرادى از انسان را، كه مى پرستيدند، نيز شامل مى شود.[36] مشركان چيزى را مى پرستيدند كه نه نفعى و نه ضررى براى آن ها داشت و نه مالك چيزى بودند و نه مى توانستند، خواسته هاى آن ها را پاسخ گويند: (قُل ادعُوا الَذّينَ زَعَمتُم مِن دَونِ الله لايَملِكُون مِثقالَ ذَرّة فى السَمَوات وَ لا فى الاَرضِ وَ ما لَهُم فيهِما مِن شِرك وَ ما لَه مِنهُم مِن ظَهير.)[37] «بگو كسانى را كه غير از خدا -معبود -مى پنداريد، بخوانيد! -آن ها هرگز گرهى از كار شما نمى گشايند؛ چرا كه- آن ها به اندازه ى ذره اى در آسمان ها و زمين مالك نيستند، و نه در خلقت و مالكيت آن ها شريكند، ونه ياور او در آفرينش بودند.»
مشركان باور داشته اند كه خدا موجود و آفريدگار جهان و جهانيان است و با وجود اين، بت ها را مانند خدا مى دانسته اند و به گمان خود، پاره اى از تدابير عالم، به آن ها واگذار شده است؛ بنابراين، از باب طمع به خيرات و ترس از شر، آن ها را مى پرستيدند.[38]
در كعبه و اطراف آن، بت هاى متفاوتى وجود داشت و پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله)با كمك حضرت على(عليه السلام) در فتح مكه، حدود 360 بت و بتواره را از صحن و حريم كعبه، سرنگون نابود ساخت.[39] بت هايى مانند: منات[40]، لات[41]، عزّى، بعل،[42] هُبل، اساف و نائله،[43] ودّ، سواع، يغوث، يعوق، نسر[44] و... كه مورد احترام اعراب بوده، پرستش مى شدند.
مولاى متّقيان، على(عليه السلام) مى فرمايد:
«فبعث محمداً بالحق ليخرج عباده من عبادة الاوثان الى عبادته و من طاعة الشيطان الى طاعته..)[45]؛ خداوند، محمد را بحق و طاعتى بر انگيخت، تا بندگانش را از بت پرستى به خدا پرستى سوق دهد و از اطاعت شيطان به اطاعت خداوند برگرداند.»
3. فرهنگ خانواده در عصر جاهليت
كوچك ترين جامعه با افرادى كم در يك اجتماع را خانواده تشكيل مى دهد. هر اجتماعى با فرهنگ هاى گوناگون، تشكيل خانواده را يك اصل مى دانند و لازمه ى خانواده ى سالم، جامعه سالم است. براى تشكيل خانواده، مقدماتى لازم است؛ از جمله: عقد ازدواج و لوازم آن كه بايد سالم و مداوم و پايدار باشد، تا از گسستگى خانواده بكاهد و افراد خانواده را به آينده ى روشن، خوشبين و زندگى را هدفمند نمايد. در زمان جاهليت، فرهنگ و آداب خرافه درباره ى خانواده و ازدواج وجود داشت و مردم جزيرة العرب با اين خرافات، خو گرفته بودند، ولى اسلام حساسيت زيادى در مسئله حسب و نسب داشت؛ از اين رو مسئله ازدواج و خانواده را جدى گرفته و احكام زيادى را وضع نموده و اين احكام، زمينه ساز فرهنگ ازدواج اسلامى و جايگزين فرهنگى منفى اعراب گرديد.
براى نمونه، آداب منفى جاهليان را در زمينه ازدواج ، ذكر مى نمائيم:
خواستگارى در اعراب جاهلى: در بين قبائل اعراب، خواستگارى امر مرسومى بوده است، ولى انتخاب همسر به دست بزرگان قبائل و ريش سفيدان قوم بوده، هيچ گونه حق انتخابى را به دختر نمى دادند. رسم ديگرى كه داشتند، اين بود كه دختر را از قبيله خود بيرون نمى كردند و ازدواج ها درون قبيله اى انجام مى شد.[46]
ولى شريعت مقدس اسلام، هيچ گاه انتخاب همسر را از دختر سلب نكرده، رضايت دختر را اساس كار دانسته است.[47] امام خمينى (قدس سره) در «تحرير الوسيله» مى نويسد:
يشترط فى صحة العقد الاختيار أعنى اختيار الزوجين، فلو أكرها او اكره احدهما على الزواج لم يصح..[48]؛ يكى از شروط صحت عقد، اختيار زوجين مى باشد؛ پس اگر كسى به هر دو، يا يكى از زوجين اجبار كند، عقد آن ها باطل است.
مَهريه در فرهنگ اعراب جاهلى: قرار دادن مهريه براى زن و آن را شرط صحة عقد دانستن، يكى از قوانين مثبت عرب بوده است؛ ولى اعراب با سوء استفاده از جنس زن و تفكّر منفى نسبت به او، اعتقاد داشتند كه مهريه به زن تعلق ندارد، بلكه متعلق به پدر يا بزرگان قبيله است.[49] قرآن كريم با اين رفتار اعراب با شدت به مقابله برخاست و مهريه را كابين زن و حق مسلم او قرار داد: (وَ آتُوا النِساء صَدقاتِهنّ نَحلِة)[50]؛ «مهر زنانتان را با رضايت خاطر بدهيد.» قرآن مَهر را متعلق به زن و زن را مالك مهر مى داند؛ بنابراين، هرگونه تصرف در مال زن بايد با اجازه او انجام گيرد: (فَاِن طِبن لَكُم عَن شِىء مِنهُ نَفساً فَكُلُوهُ هَنيئاً مَريّأ)[51]؛ «اگر آن ها -زنان -چيزى از آن -مهر- با رضايت خاطر ببخشند، حلال و گوارا مصرف كنيد.»
تعدّد زوجات: يكى ديگر از قوانين منفى دوران جاهليت، به اختيار درآوردن همسران نامحدود بود كه به جهت محيط و فرهنگ حاكم بر جزيرة العرب رواج يافت و براى آن علت هاى گوناگونى بر شمردند؛ از جمله:
الف. اعراب، بيشتر مواقع با يكديگر در جنگ بودند؛ لذا مردان زيادى كشته مى شدند و بچه هاى يتيم و زنان بى شوهر را بر جاى مى ماندند، و بقيه ى مردانى كه جان سالم بدر مى بردند، با زنان بيوه ازدواج مى كردند.
ب. بعضى از ازدواج ها به جهت اموال يتيمان بوده كه پس از ازدواج، اموال يتيمان را مى خوردند و سپس آن ها را رها مى كردند:[52](اِنّ الَذين يَأكُلُون اَموالَ اليَتمى ظُلماً اِنّما يَأكُلُون فى بُطُونِهِم ناراً وَ سَيصلون سَعيراً.)[53]؛ «كسانى كه اموال يتيم را به ظلم و ستم مى خورند، -در حقيقت -آن ها آتش مى خورند و به زودى در شعله هاى آتش مى سوزند.»
ج. علت هاى ديگر ازدواج مجدد اين بود كه اعراب نسبت به داشتن پسر فخر فروشى مى كردند و از اين رو همسران زيادى مى گرفتند.
د. بيشتر اعراب بيابانگرد، دامدار و غله دار بودند و رسيدگى به آن ها، افراد زيادترى را مى طلبيد؛ لذا با ازدواج هاى متعدد، اين كاستى ها را برطرف مى كردند.[54]
پس از طلوع اسلام، خداى متعال با اين فرهنگ جاهلى به مبارزه برخاست و آن را محدود كرده، تمكّن مالى و قدرت اجراى عدالت و مساوات در بين همسران را شرط نمود.
علامه طباطبائى (قدس سره) عدالت و مساوات در عاطفه را نيز در ازدواج هاى متعدد، شرط مى داند.[55](وَ اِن خِفتُم الاّ تَقسطُوا فى اليَتمى فَانكِحُوا ما طابَ لَكُم مِن النِساءِ مَثنى و ثُلاث وَ رباع فَاِن خِفتُم الاتَعدِلُوا فَواحِدة...)[56]؛ «اگر مى ترسيد كه -به هنگام ازدواج با دختران يتيم- عدالت را رعايت نكنيد، -از ازدواج با آن ها چشم پوشى كنيد -و با زنان پاك ديگر ازدواج كنيد، دو يا سه يا چهار همسر؛ اگر مى ترسيد عدالت را رعايت نكنيد، تنها يك همسر بگيريد.»
نمونه هاى ديگر فرهنگ خانواده در اعراب، مانند دورى جستن از زنان در مدت قاعدگى،[57] ازدواج دسته جمعى (رهط)،[58] زناشويى نامشروع جهت باردار شدن (استبضاع)،[59] زناشويى تعويضى [60](بدل)، ازدواج با نامادرى،[61]ازدواج شغار،[62]و... كه قرآن با نگاه انكارى، همه ى آن ها را طرد كرد.
از بررسى فرهنگ ها و آداب و عقايد خرافى اعراب، به دست مى دهد كه قرآن با برخورد انكارى، تمام اين عادت ها را طرد نموده؛ جزء خرافات جاهليت قلمداد كرده است. خرافات ياد شده بيش از آن است كه به رشته تحرير در آيد، ولى استقراء كوتاه ما اين مطلب را نشان داد كه در اعراب فرهنگ هاى منفى فراوان مى باشد و قرآن هيچ يك از آن ها را نپذيرفته و احكام و فرهنگ انسان ساز اسلام را، جايگزين آن ها كرده است.
ب. قرآن و برخورد اثباتى با فرهنگ اعراب
اگر از فرهنگ جاهليت سخن مى گوييم و آن ها را به ديده مذمّت مى نگريم، اين گونه نيست كه هيچ عادت مثبتى نداشته باشند. در ميان اعراب، دين حنيف ابراهيمى[63]، و مسيح و يهود و... حضورى كم رنگ داشت و بعضى از قوانين الهى در جامعه ى آن ها حاكم بود. اديان موجود، بر اثر گذر طولانى زمان و دخالت زرمداران و زورمداران و سوء استفاده قدرت طلبان، دست خوش تحريف شده، موجب انحراف فرهنگ مثبت گرديد. با ظهور اسلام، فرهنگ مثبت اعراب كه هيچ گونه تعارضى با ارزش مدارى انسان و وحى الهى نداشت، به صورت اثباتى برخورد نمود و آن را تأييد كرد و اين تأييد از اين جهت نيست كه ريشه در فرهنگ اعراب داشته باشد، بلكه ريشه در اديان پيشين دارد.
براى بررسى بيشتر، نمونه هاى از فرهنگ و عقايد و آداب جاهلى را كه قرآن با ديده مثبت با آن برخورد كرده، يادآور مى شويم:
اعتقاد به خالق يكتا: اعراب با اين كه خرافات زيادى بر آن ها حاكم بود، ولى با وجود اين، به خالق يكتا اعتقاد داشتند، ولى در اعتقادشان به انحراف كشيده شدند. قرآن در آيات متعددى، مسئله اعتقاد اعراب را بازگو كرده، و مى فرمايد: با اين كه شما خدا را هم در خالقيت و هم در تدبير، قبول داريد؛ چرا به پرستش غير خدا مشغول هستيد؟(وَ لَئِن سَأَلتَهُم مَن خَلَق السَمَوات وَ الاَرض وَ سَخَّر الشَمس وَ القَمرَ لِيَقُولُنّ الله فَأنى يُؤفَكُون.)[64]؛ «هر گاه از آنان بپرسى: چه كسى آسمان ها و زمين را آفريده و خورشيد و ماه را مسخّر كرده است؟ مى گويند: خدا؛ پس با اين حال چگونه آن ها را -از عبادت خدا -منحرف مى سازند.»
وقتى خدا خالق بت ها و مدبّر آسمان و زمين و تأمين كننده ارتزاق بشر باشد؛ پس تنها او مستحق پرستش است.[65]
قرآن در آيات متعددى، اعتقاد به خالق يكتا در اعراب پيش از اسلام را ذكر مى كند؛ از جمله: عنكبوت، 63[66]، مؤمنون، 89-84، يونس، 31، زخرف، 87-19، لقمان، 25.
ماه هاى حرام: اعراب در زمان جاهليت كه بيشتر اوقات را به جنگ و ستيز مى گذرانيدند و حس خشونت گرايى بر آن ها حاكم بود، با وجود اين احترام خاصى براى ماه هاى حرام قائل بودند و با رسيدن ماه هاى حرام، از جنگ دست مى كشيدند و در آرامش زندگى مى كردند. قرآن رفتار مثبت اعراب را به خاطر ريشه داشتن در اديان الهى و ابراهيمى تأييد كرد.
قرآن تعداد ماه هاى حرام را ذكر كرده است: (اِنّ عِدّةَ الشُهُور عِندَالله اِثناعَشَر شَهراً فى كِتابِ الله يَوم خَلَق السَمَوات و الاَرض مِنها اَربَعَة حُرم ذلِك دين القَيّم فَلاتَظلمُوا فيهنّ اَنفُسَكُم...)[67]؛ «تعداد ماه ها نزد خداوند در كتاب الهى، از آن روز آسمان و زمين را آفريده، دوازده ماه است كه چهار ماه از آن حرام است -و جنگ در آن ممنوع مى باشد -اين آيين ثابت و پا برجاست؛ بنابر اين، در اين ماه ها، به خود ستم نكنيد.» ماه هاى حرام ذى القعده، ذى الحجه، محرم، رجب است.
ختنه كردن:[68] يكى ديگر از آداب مثبت اعراب، ختنه كردن است كه در اديان گذشته ريشه داشت و خودشان مبتكر اين عمل نبودند و اسلام نيز آن را مطرح ساخت.
ج. قرآن و برخورد اصلاحى با فرهنگ اعراب
تمام پيامبران الهى، يك پيام داشتند و آن وحدانيت خداوند و شرك نورزيدن به او است.[69] هر پيامبرى احكام و قوانينى مطرح كرد كه به نوعى پايه فرهنگ و تمدن مردم را تشكيل داد.
نگاهى گذرا به فرهنگ اعراب نيز گوياى اين واقعيت است كه فرهنگ دينى و الهى، كم رنگ و دست خورده در بين آن ها وجود داشت؛ براى مثال عبادت آن ها يك عبادت واقعى بود، ولى بر اثر نادانى و سوء استفاده مغرضان، اين سجده خدا به سجده بت ها تبديل گرديد. براى اين كه بهتر با برخورد اصلاحى قرآن با فرهنگ اعراب آشنا شويم، نمونه هاى از آن را ذكر مى كنيم:
نماز خواندن: خواندن نماز، عبادتى است كه از زمان پيامبران گذشته، معمول بوده، تمام پيامبران الهى، مردم را به عبادت تشويق مى كردند. نماز و عبادت، اختراع شريعت مقدس اسلام نبود[70]، بلكه اسلام، تكميل كننده و نظم و ترتيب دهنده نماز ماقبل مى باشد.
حضرت ابراهيم(عليه السلام) در دعاهايش مى فرمايد:
(رَبّ اجعَلنى مُقيم الصَلوة وَ مَن ذُرّيَتى رَبّنا وَ تَقَبّل دُعاء.)[71]؛ پروردگارا! مرا برپاكننده نماز قرار ده و از فرزندانم -نيز چنين فرما-؛ پروردگارا! دعاى مرا بپذير.
(رَبِّنا اِنّى اَسكَنتُ مِن ذُريتى بِواد غَيرِ ذى زَرع عِندَ بِيتِكَ المُحرّم رَبّنا لِيُقيمُوا الصَلوة...)[72]؛ «پروردگارا! من بعضى از فرزندانم را در سرزمين بى آب و علف، در كنار خانه اى كه حرم تو است، ساكن ساختم تا نماز را به پا دارند... .»
قرآن از زبان حضرت عيسى(عليه السلام) مى فرمايد:
(قالَ اِنّى عَبدُالله آتانى الكِتابَ وَ جَعَلنى نَبياً وَ جَعَلَنى مُبارِكاً أَين ما كُنتُ وَ اَوصانى بِالصَلاة وَ الزِكاة مادُمتُ حَياً.)[73]؛ -ناگهان عيسى زبان به سخن گشود -گفت: من بنده ى خدايم، او كتاب به من داده و مرا پيامبر قرار داده است و مرا هر جا كه باشم وجودى پر بركت قرار داده و مرا به نماز و زكات توصيه كرده است.
همچنين درباره حضرت اسماعيل(عليه السلام)مى فرمايد:
(وَ كانَ يَأمُر اَهله بِالصَلوة وَ الزّكاة وَ كانَ عِندَ رَبّه مَرضياً.)[74]؛ اهل خانواده و اقوامش را به نماز و زكات، امر مى كرد و در نزد خداوند مرضى بوده است.
انسان ها در فطرت خويش نيز به سوى عبوديت درحركتند[75] و پيامبران با تعليم نماز و عبادت، اين مسير فطرت را جهت مى دهند تا عبوديت و بندگى دستخوش انحرافات نگردد.
در جزيرة العرب كه بيشتر مردم به دين حنيف ابراهيمى اعتقاد داشتند، و به قوانين دين ابراهيم (البته تحريف شده) عمل مى كردند؛ نماز مى خواندند. قرآن نماز آن ها را در خانه كعبه به سوت و كف زدن، تشبيه مى كند و مى فرمايد: (ما كانت صَلاتُهِم عِندَ البِيت اِلاّ مُكاءً وَ تَصديةً فَذوقُوا العَذاب بِما كُنتُم تَكفُرُون.)[76]؛ «-آن ها كه مدعى هستند ما هم نماز داريم -نمازشان نزد خانه خدا، چيزى جز سوت كشيدن و كف زدن نبود؛ پس بچشيد عذاب الهى را به خاطر كفرتان.»
اسلام اين نماز و عبادت را اصلاح كرده، آن را جهت داد و شرايط و اجزايى بر آن افزود. طهارت (لاصلوة الا بطهور)، واجبات يازده گانه، خواندن سوره حمد (لاصلوة الا بفاتحة الكتاب) و اوقات پنج گانه، ركعت و... از اصلاح نماز ما قبل از اسلام، خبر مى دهد.
عدّه زنان: يكى از عادت هاى مثبت جاهليت، نگه داشتن عدّه براى زنان، پس از مرگ همسر يا پس از طلاق بوده است. اصل عدّه، مثبت ارزيابى مى شود كه با انجام اين كار يكى از احكام الهى را در حق زنان رعايت مى كردند، ولى مدّت عدّه را به گونه اى مشخص مى كردند كه ظلم زيادى به زنان مى شد. عدّه زنان در دوران جاهليت، يك سال بود. قبايلى ديگر معتقد بودند زن بايد همراه شوهرش سوزانده يا دفن شود، و گروه زيادى، مانند نصرانى ها، اعتقاد داشتند كه زن پس از مردن شوهر حق ازدواج ندارد و اعراب هم يك سال زن را از ازدواج محروم مى كردند.[77]
اسلام براى رعايت حقوق زن و براى سلامت حسب و نسب از اختلاط، چهار ماه و ده روز عدّه تعين نمود: (وَ الّذينَ يوفُونَ مِنكُم وَ يَذَرُونَ اَزواجاً يَتَرَبّصنَ بِأَنفُسِهِنّ اَربعة اَشهُر وَ عَشراً...)[78]؛ «و كسانى از شما مى ميرند و همسرانى باقى مى گذارند، بايد چهار ماه و ده روز، انتظار بكشند -عدّه نگه دارند-.»
حجّ،[79] طلاق،[80] ظهار،[81] ايلاء،[82] و...در بين اعراب پيش از اسلام وجود داشت؛ اما اسلام با پرورش و اصلاح آن ها، مورد تأييد قرار داد.
چكيده ى سخن اين كه: مطالب ياد شده در اين فصل به دست مى دهد كه قرآن، با فرهنگ هايى كه نه ريشه در اديان الهى گذشتگان داشت و نه با فطرت انسان ها مطابق بود و نه با عقل سليم سازگارى داشت، به شدت مبارزه كرد و آن ها را موجب سقوط انسانيت و گمراهى بشر معرفى نمود. و بعضى از فرهنگ هاى مثبت و يا نيمه مثبت را اصلاح كرده، پذيرفت: (يعمل فى الاسلام بفضائل الجاهلية)[83]؛ در اسلام به فضايل عصر جاهليت عمل مى شود.» فضايلى كه در روايت مطرح است به طور طبيعى در هر ملّتى وجود دارد.
پی نوشتها:
[1]. استاد مرتضى مطهرى، آشنايى با قرآن، ص56.
[2]. همان، مقدمه اى بر جهان بينى اسلامى، ص 349. (با اختصار و توضيح)
[3]. فصلت، 42.
[4]. علامه طباطبايى، الميزان، ج 17، ص 637.
[5]. احزاب، 33.
[6]. محمدعلى سادات، اخلاق اسلامى، ص 10،
[7]. نحل، 59-58.
[8]. طبرسى، مجمع البيان، ذيل همين آيه.
[9]. تكوير: 9-8.
[10]. «ان اكرمكم عندالله اتقيكم» حجرات، 13.
[11]. سوره ى كوثر.
[12]. اعراف، 28.
[13]. حضرت آيت الله مكارم شيرازى، تفسير نمونه، ج 1، ص 575.
[14]. تكاثر، 1.
[15]. بقره، 200.
[16]. حجرات، 2.
[17]. نور، 27.
[18]. انعام، 151؛ اسراء، 31.
[19]. توبه، 19.
[20]. احزاب، 4.
[21]. بقره، 170. آيه هاى ديگر هم اشاره دارد: مائده، 104. اعراف، 28.
[22]. «انى بعثت لأتمم المكارم الخلاق» نهج الفصاحه: ح 944.
[23]. «فَذَكِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ * لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِر»؛ پس تذكر ده كه تو فقط تذكر دهنده اى، تو بر آنان سلطه گر نيستى كه بر ايمان مجبورشان كنى....؛ غاشيه، 22-21.
[24]. يونس، 18.
[25]. آل عمران، 80.
[26]. انعام، 100.
[27]. يس، 60.
[28]. نمل، 23.
[29]. جاثيه، 24.
[30]. انفال، 35.
[31]. گوستاولوبون، تمدن اسلام و عرب، ترجمه ى گيلانى، ص 102.
[32]. يحيى نورى، اسلام و جاهليت، ص 249.
[33]. قبيله «خزاعه» از تيره هاى «ازد» و از مهاجران يمن بودند.
[34]. اسلام و جاهليت، ص 250.
[35]. بقره، 165.
[36]. علامه طباطبايى، الميزان، ج 1، ص 579.
[37]. سباء، 22. در آيه هاى ديگر نيز به معبودهاى بت پرستان اشاره دارد: نساء، 117؛ اعراف، 194-191.
[38]. علامه طباطبايى، الميزان، ج 12، ص 83.
[39]. بهاء الدين خرمشاهى، قرآن پژوهى، ص 558.
[40]. نجم، 20.
[41]. نجم، 19.
[42]. صافات، 125.
[43]. بقره، 158.
[44]. نوح، 23.
[45]. نهج البلاغه، خطبه 147.
[46]. اسلام و جاهليت، ص 603. (با اختصار و توضيح)
[47]. اسلام و جاهليت، ص 603. (با اختصار و توضيح)
[48]. امام خمينى، تحرير الوسيله، ج 2، ص 227، مسئله 25.
[49]. اسلام و جاهليت، ص 604.
[50]. نساء، 4.
[51]. نساء، 4.
[52]. الميزان، ج 4، ص 282.
[53]. نساء، 10.
[54]. اسلام و جاهليت، ص 611.
[55]. الميزان، ج4، ص 285.
[56]. نساء، 3.
[57]. بقره، 222.
[58]. بقره، 228.
[59]. اسلام وجاهليت، ص 606. (با اختصار وتوضيح)
[60]. همان.
[61]. نساء، 22.
[62]. اين ازدواج به اين صورت است كه كسى دخترش را به عقد ديگرى در آورد و مهريه اين دختر را در مقابل گرفتن دختر آن شخص قرار مى داد.(شرح لمعه، ج 2، باب نكاح، ص 86.)
[63]. «حنيف»: از حنف، به معناى «بحق گرائيدن» يا از گمراهى به رستگارى روى آوردن است. (مفردات راغب، واژه «حاء»)
[64]. عنكبوت، 61.
[65]. الميزان، ج 16، ص 235.
[66]. «وَ لَئن سَأَلتَهُم مَن نَزَل مِن السَماء ماءً...لِيَقُولنّ الله...؛ اگر از آنان بپرسى: چه كسى از آسمان آبى فرستاد...مى گويند: خدا... .»
[67]. توبه، 36.
[68]. مبلغى آبادانى، تاريخ اديان و مذاهب جهان، ج 2، ص 881؛ تمدن اسلام و عرب، ص 464؛ اسلام و جاهليت، ص 375.
[69]. «قولوا لااله الااله تفلحوا».
[70]. استاد سبحانى، المحصول، ج 1، ص 142.
[71]. ابراهيم، 40.
[72]. ابراهيم، 37.
[73]. مريم، 31-30.
[74]. حج، 27.
[75]. المحصول، ج 1، ص 143.
[76]. انفال، 35.
[77]. ر.ك: الميزان، ج 2، ص 342.
[78]. بقره، 234.
[79]. بقره، 158.
[80]. بقره: (296-229)
[81]. مجادله، 3-2. ظهار يك عمل قبيح و زشت جاهليت بوده كه مرد، زمانى كه از همسر خود خشمگين مى شد و مى خواست نسبت به او اظهار تنفر كند؛ به همسرش مى گفت: «انت منّى كظهر امّى؛ تو نسبت به من مانند پشت مادر منى.» با اين سخن، او را به منزله مادر خود مى پنداشت و اين سخن بمنزله طلاق بوده و با او ديگر نمى توانست ازدواج كند. ر.ك: تفسير نمونه، ج 17، ص 195. ج 23، ص 409.
[82]. بقره، 226. «ايلاء» به اين معناست كه آن ها به محض ناراحتى از دست همسرانشان بر ترك زناشويى قسم مى خوردند، تا با همسران خود همبستر نشوند و زنان را مورد اذيت و آزار قرار بدهند. ر.ك: الميزان، ج 2، ص 318.
[83]. بهاء الدين خرمشاهى، قرآن پژوهى، ص 555. به نقل از مفتاح الكنوز السنة، ذيل «الجاهلية».
منبع: بررسى شبهات قرآن و فرهنگ زمانه، حسن رضا رضايى، نشر انتشارات مركز مديريت حوزه علميه (1382).

نظرات(0)

ادامه مطلب

بهره گيرى قرآن از فرهنگ زمانه، چگونه با جاودانگى و جهانى بودن آن سازگارى دارد؟

توسط : مهدی گلشنی در تاریخ : جمعه 6 مرداد 1396 ساعت: 7:18 PM

پرسش :

بهره گيرى قرآن از فرهنگ زمانه، چگونه با جاودانگى و جهانى بودن آن سازگارى دارد؟

پاسخ :
از اين كه قرآن، كتاب مقدّس الهى و براى راهنمايى بشر آمده، كلامى متقن است؛ اما پرسشى كه مطرح مى شود، اين است كه آيا قرآن مى تواند نيازهاى جوامع بشرى متمدن را برآورده كند؟ يا تنها براى زمان نزول وحى كاربرد علمى و عملى دارد؟ به باور كسانى كه معتقدند قرآن براى فرهنگ عصر خودش نازل شده است، تعاليم آسمانى قرآن در فرهنگ ها و عصرهاى ديگر جايگاهى ندارد.
ديدگاه روشنفكران درباره ى قرآن و زمان، دو گونه است:[1]
ديدگاه اول: گروهى از روشنفكران، باورشان اين است كه قرآن با زمان در حال تضاد است. هر چه زمان رو به جلو مى رود، تأثير قرآن رو به افول و نزول مى گذارد و هيچ آشتى بين قرآن و زمان نيست. زمان در همه حال رو به رشد و توسعه و نوگرايى و تجدد است؛ هم از نظر جمعيت و نيازهاى آن و هم از نظر وسعت و قوانين جديد و اقتصاد در سطح بين المللى، و هم از نظر فرهنگى و ارتباط جمعى و از هيچ يك از اين جهت ها با عصر نزول قرآن قابل مقايسه نيست؛ زيرا قرآن با فرهنگ زمان خود نازل شده و براى فرهنگ هاى ديگر كارايى ندارد. قرآن موجود، متناسب با احتياج ها و نيازهاى مردم بدوى و سنتى اعراب چهارده قرن پيش بود. اين بدان معنا نيست كه قرآن، نيازهاى اجتماعى و اقتصادى و فرهنگى...جامعه را براى تمام زمان ها برطرف مى كند؛ چون انسان ها، تنوع طلب و تجددگرا و نوگرا مى باشند و بينش و تفكّر و روش انسان امروزى، با انسان چهارده قرن قبل، متفاوت است؛ از اين رو برخى گفته اند:
اين مقررات اسلامى -احكام اسلامى- صددرصد موقتى، مقطعى و متكى به شرايط اجتماعى، اقتصادى و فرهنگى زمانه هستند.[2]
و نيز گفته شده:
ارزشهاى دينى، دائماً در حال تغيرند.[3]
برخى درباره موقتى بودن قرآن شبهه ى ديگرى مطرح مى كنند و مى گويند:
تمام احكام حقوقى و اجتماعى اسلام، متناسب با جامعه زمان پيامبر، بوده و موقتى اند.[4]
در «نشريه ايران فردا» آمده است:
ما نمى توانيم، امضاى اسلام را براى آن مردم، به مردم ديگر تعميم دهيم. مردم اين زمان، مردم زمان 1400 سال پيش نيستند و احكامى درباره ى خانواده و...به معناى ابدى بودن نيست، بلكه يك نظام عصرى است نه ابدى.[5]
عده اى ديگر درباره اين كه، احكام مشمول زمان مى شود، مى نويسند:
احكام براى مردمند نه مردم براى احكام؛ اگر مردم عوض شوند، احكام هم بايد عوض شود.[6]
ديدگاه دوم: گروهى ديگر از متفكران مسلمان، بر اين باورند كه قرآن يك سلسله قوانين و احكامى را به رشته تحرير در آورده كه افزون بر توجه به دنياى انسان ها (مانند عدالت اجتماعى، حقوق و..) نياز معنوى بشر را نيز تا ابد، برآورده مى كند و دليل هاى فراوانى را براى ادعاى خود آورده اند و كسانى كه قرآن را براى زمان خاصى مى دانند، آن هم براى زمان جامعه سنتى و بدوى، هيچ دليلى براى اثبات مدعاى خود ندارند؛ فقط يك روى سكه را نظاره گرند، آن هم بُعد مادى و رشد و توسعه علوم تجربى، در حالى كه انسان داراى بعد روحى نيز مى باشد.
اين هدايت (چه تكوينى و چه تشريعى) به يك زمان اختصاص ندارد، بلكه قوانين و احكام هدايتى قرآن تا ابد كاربرد عملى دارد.
چنان كه گفته شد، ديدگاه دوم، دليل هاى عقلى و نقلى فراوانى دارد كه به برخى از آن ها اشاره مى كنيم:
1. هماهنگى دين با فطرت: خداى سبحان در تبيين قلمرو رسالت پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) مى فرمايد:(و ما ارسلناك الا كافة للناس)[7]؛ بنابراين، رسالت آن حضرت جهان شمول و ابدى و كتاب او جهانى و جاودانه و قوم او نيز همه افراد بشرند نه گروهى از مردم حجاز. قرآن با زبان جهانى فطرت سخن گفته و هر انسانى به آن آشنا و از آن بهرمند است و هيچ كس نمى تواند بيگانگى با آن را بهانه سازد. انسان ها در فرهنگ انسانى كه همان فرهنگ فطرت پايدار و تغييرناپذير است، با هم مشتركند و قرآن كريم شكوفا كردن فطرت هارا برعهده دارد، با همين فرهنگ با انسان ها سخن گفته است؛ از اين رو زبانش براى همگان آشنا و فهمش براى همه آسان است.[8]
همه انسان ها با نژادهاى گوناگون داراى فطرت و سرشتى هستند و چيزى به نام «حقيقت»، در درونشان جوشش دارد. اين فطرت، اگر در مسير تربيت صحيح قرار بگيرد و محيط مناسب براى پرورش آن فراهم گردد، و حقيقت ها وارونه جلوه داده نشود، بى ترديد با مسائل و قوانين قرآن، سازگارى نشان مى دهد. قرآن نيز، فطرت انسان را مطابق و همنوا با دين مى داند و مى فرمايد:
(فَاَقِم وَجهَك لِلدِّين حَنِيفاً فِطرتَ الله الَتى فَطَر النّاس عَلَيها لاتَبدِيلَ لِخَلقِ الله ذالِكَ الدين القيّم و لكِن اَكثَر النّاس لايَعلَمُون.)[9]؛ اى رسول، به سوى آيين پاك اسلام روى آور و پيوسته از راه دين خدا كه فطرت خلق را بر آن آفريده است، پيروى كن كه هيچ تغييرى در خلقت خدا، نيست؛ آن دين اسلام استوار و حق است، ليكن اكثر مردم از حقيقت آن آگاه نيستند.
اين آيه، فطرت بشر را با دين خدا مساوى گرفته است و هر جا دين خدا (دين كامل كه اسلام باشد) و كلام او (قرآن) وجود داشته باشد؛ با فطرت و سرشت بشر مطابق است؛ فرقى هم نمى كند اين بشر سياه باشد يا سفيد، كافر باشد يا مسلمان. قرآن در باره خداگرايى فطرت، از زبان حضرت ابراهيم(عليه السلام)مى فرمايد:
(انّى وَجّهتُ وَجهى لِلّذى فَطَر السَمَوات و الارض حنيفاً مسلماً و ما انا من المشركين.)[10]؛ -حضرت ابراهيم(عليه السلام) -فرمود: همانا من با فطرت درونى خودم، رو به سوى خدا آوردم؛ همان خدايى كه آفريننده ى زمين و آسمان است. من هرگز با مشركان موافق نخواهم بود.
خداگرايى، چيزى نيست كه از بيرون بر انسان ها تحميل شود، بلكه در درون انسان ها موج مى زند و يك حالت تمكينى دارد، نه تحميلى. فطرت درونى، داراى خصوصيات منحصر به فرد مى باشد؛ از جمله:
الف. فطرت موجودى است خداجو، به حكم فطرت عالمه، عاشقه، افتقار، انقياد، خوف، رجا، حب، بغض، اصل، نقص؛
ب. گرايش به سوى علم نامحدود؛
ج. گرايش به سوى قدرت مطلق؛
د. گرايش به سوى زندگى دايمى؛
هـ. گرايش به سوى ابتهاج بى پايان؛
ت. گرايش به سوى اظهار كمالات بى پايان؛
م. گرايش به سوى درك كلام نامحدود.[11]
فطرت، فرهنگ عمومى و مشترك همه انسان ها در همه زمان ها و مكان هاى تاريخ است... . زبان دين اسلام، يعنى زبان قرآن، فطرى است؛ از اين رو مخاطبان آشنايى در پهنه گيتى دارد... . فطرت به عنوان فرهنگ مشترك جوامع بشرى، تعدد زبان، نژاد، اقليم، عادات و آداب و رسوم و روحيات و عوامل گوناگون بيرون را مقهور اتحاد فطرت درونى قرار داد.[12]
امام خمينى(قدس سره) مى فرمايد:
مجموعه معارف دين اسلام، فطرى است و قرآن و احكام اسلامى، براى هميشه و براى همه بشر، نازل شده است. زبان قرآن، زبان عمومى و فهم و ادراك آن براى همگان است.
در جاى ديگر مى فرمايد:
قوانين و مكاتب بشرى و اديان غير الهى، ناقص است و فطرت، تنفّر از نقص دارد؛ چون كمال مطلق، مورد تعلّق فطرت است.[13]
با وجود اين، انسان ها در ضمير باطنى خودشان، داراى فطرت پاك مى باشند و طبق نص صريح قرآن، همه ى آيات قرآن، بر طبق فطرت بشر نازل شده است و با فطرت انسان ها سازگارى مطلق دارد.
فطرت انسان تغييرپذير نيست كه بگوييم: اين فطرت در زمان پيامبر(صلى الله عليه وآله)شكل غير مترقّى داشته، ولى امروزه با رشد علم و دانش و صنعت، تغيير پيدا كرده است. تغيير فطرت يك حالت طولى دارد، نه عرضى. همين فطرت، در محيط نامناسب و تربيت نادرست و گرايش به ماديگرى، نزول و سقوط مى كند و گرد و غبار غفلت، روى آن را مى پوشاند و صاحب خود را اندر خم كوچه ها رها مى سازد؛ اما فطرتى كه بر اساس پرورش و تربيت صحيح، رشد كرده، نه تنها خود را آيينه ى تمام نماى دين مى داند، بلكه مى تواند ديگران را از گمراهى نجات دهد؛ مانند اهل بيت(عليهم السلام) كه با رشد صعودى فطرتشان به حد اعلى انسانيت رسيده بودند.استاد شهيد مطهرى(قدس سره)در اين باره مى فرمايد:
سلسله نيازهاى بشر، به صورت يك تقاضا در باطن انسان وجود دارد كه بايد در سايه تعليم و تربيت مذهبى، پرورش يابد.[14]
بحث فطرت و سرشت انسان، يك بحث قرآنى در بين روشنفكران مسلمان نيست، بلكه دانشمندان غير مسلمان نيز به وجود ضمير باطنى و وجدان درونى آگاهى يافته، و نظرياتى ارائه كرده اند.
«كانت» ـ فيلسوف آلمانى ـ مى گويد:
دو چيز است كه اعجاب انسان را، سخت برمى انگيزد؛ يكى آسمان پرستاره كه بالاى سر ماقرار گرفته است ديگر وجدان و ضميرى كه در درون ما قرار دارد.[15]
فطرت درونى كه با دين مطابق است، به چهارده قرن پيش تعلق ندارد، بلكه تا زمانى كه انسان هست، فطرت نيز هست و تا زمانى كه فطرت هست، دين جزء جدانشدنى او به شمار مى رود.
خداوند، زمانى كه انسان را خلق كرد، به هيچ روى او را تنها نگذاشته، با روش هاى گوناگون، هدايت فرمود: (رَبُّنا الّذِى اَعطى كُلّ شِىء خَلقه ثُمّ هَدى)[16]؛ «-حضرت موسى(عليه السلام) -فرمود: خداى من آن كسى است كه همه ى موجودات عالم را نعمت وجود بخشيده؛ سپس به راه كمالش هدايت كرده است.» پس هدايت تكوينى خداوند، در درون انسان ها نهفته شده است؛ در نتيجه انسان هاى ديروز و امروز و فردا از نظر فطرت و تكوين، با هم فرقى ندارند.
2. اخلاق ثابت مبتنى بر احكام قرآن: يكى ديگر از دليل هاى اثبات جاودانگى قرآن، اخلاق است. در جوامع انسانى، چيزى كه در حال رشد و حركت است، علم، دانش، اقتصاد، صنعت و تكنولوژى...است و چيزى كه در حال افول و نزول و سقوط است، اخلاق و معنويت مى باشد.
مردم با رشد صنعت و تمدن، خود را صاحب اخلاق يافتند و احكام شرايع را مخصوص دوران جامعه بدوى و سنتى، دانستند و باور داشتند همان گونه كه همه چيز در حال پيشرفت است، پس زندگى در بُعد اخلاق نيز بايد پيشرفت كند و ديگر ما نبايد مقلّد گذشتگان ـ كه تابع اديان الهى بودند ـ باشيم؛ اما از اين مطلب غافلند كه، اخلاق ثابت است و هيچ گاه تغييرپذير نيست[17]. قرآن نيز يك سلسله برنامه، قوانين و احكام را پايه ريزى نموده و نياز مردم را در زمينه اخلاق و معنويت براى همه ى زمان ها، برآورده كرده است؛ براى مثال نمى شود گفت: عبادتى كه پيامبران الهى پايه ريزى كردند، براى جامعه همان زمان كاربرد روحى و عملى دارد و در جوامع امروز با اين همه رشد، ديگر عبادت معنا ندارد، در حالى كه عبوديت و خضوع، چه در گذشته و چه در آينده، هدايت كننده انسان به سوى اخلاق و كمال انسانيت و نياز ثابت روحى او است.
مطالب قرآن بر سه محور اصلى قرار مى گيرد: 1. عقايد؛ 2. احكام؛ 3. اخلاق.
هر سه محور ياد شده نياز بشر را در زمينه معنويت و اخلاق، به طور كامل تأمين مى كند. اين سه اصل، در تمام زمان ها ثابت و برطرف كننده ى نقص معنوى بشر تا قيامت است و انسان را به كمال و سعادت مى رساند و از گرداب هاى انحرافات اخلاقى، نجات مى دهد.
مقوله اخلاق را نمى توان به خاطر پيشرفت جوامع، تغيير داد. روح انسان است كه محتاج معنويت است و ارتزاق روح، به جز از راه احكام قرآن، امكان پذير نيست.
همه ى مطالب قرآنى بر اساس مصلحت فرد، جامعه و مردم، پايه ريزى شده است؛ براى مثال قرآن دختركشى را در زمان جاهليت مذمت مى كند و بر آن وعده عذاب مى دهد. اين حكم، تا قيامت باقى و از قتل دختران ممانعت مى كند. اگر گفته شود: با پيشرفت تكنولوژى، جنس بچه درون شكم مادر را مى توان تشخيص داد و كسانى كه به داشتن دختر مايل نيستند، مى توانند در وضع حمل، جنين را سقط نمايند، درست مانند همان عمل ضد اخلاقى دوره جاهليت عربستان. ولى اگر مقايسه اى كوتاه بين اين دو جامعه صورت گيرد، فرقى از جهت جهل و نادانى بين اين دو جامعه نيست؛ پس اخلاق ثابت است كه همگان در گذشته، حال و آينده بدان نيازمندند.
امام خمينى(قدس سره) مى فرمايد:
بدان كه اين كتاب شريف -قرآن- چنان كه خود بدان تصريح فرموده، كتاب هدايت و راهنماى سلوك انسانيت...و شفاى امراض قلبيه و نوربخش سير الى الله است... . اين كتاب، كتاب دعوت حق و سعادت است و بيان كيفيت وصول، بدين مقام است.[18]
3. اعجاز قرآن: معجزه بودن قرآن، دليل ديگرى بر ماندگار بودن قرآن و بر طرف كننده ى نياز بشر است. با مطالعه اى كوتاه در ادبيات عرب و نگاهى گذرا به قرآن، به اعجاز قرآن پى برده مى شود. بلاغت و فصاحت، بيان و بديع، نظم و نثر، خبرهاى غيبى و قوانين انسانى و حقوقى و علمى در لابه لاى آيه ها موج مى زند. نشانه ى بارز اين اعجاز، تحدى (به مبارزه طلبيدن) قرآن است كه مى فرمايد:
اگر اين مطالب قرآن را افسانه يا دست نوشته بشر مى دانيد، شما نيز سوره اى مانند آن بياوريد.[19]
قرن ها از نزول قرآن گذشته، ولى تا به حال كسى نتوانسته است در برابر قرآن عرض اندام كند. اين خود نشان مى دهد كه اين همه معجزه، كه در قرآن تجلّى يافته، براى زمان خاصّى نيست، بلكه براى زمان هاى آينده و انسان هاى نيازمند است. دانشمندان غرب نيز درباره ى كارآمدى و معجزه بودن قرآن اعتراف كرده اند؛ از جمله: «سركو ويليام» ـ شخصيت مشهور انگليسى ـ مى گويد:
به گفته تمام خاورشناسان دنيا، قرآن به منتهاى درجه فصاحت و بلاغت نازل گشته و سبك و اصول انشاى آن بر پايه اعجاز رسيده است.[20]
به هر حال خداوند هيچ گاه بشر را به حال خود واگذار نكرده، همواره حجّت را بر بندگان خود، تمام كرده است، تا انسان هاى گنهكار بهانه اى نداشته باشند.
امام خمينى(قدس سره) مى فرمايد:
قرآن يك سفره گسترده اى است از ازل تا ابد كه از او همه قشرهاى بشر استفاده مى كنند و مى توانند استفاده كنند.[21]
4. ديدگاه قرآن: از مجموعه ى آيات قرآن، استفاده مى شود كه قرآن براى قبيله يا نژاد، يا فرهنگ و يا ملّيت خاصى، نيامده، بلكه براى تمامى جهانيان در همه ى زمان ها نازل شده است، و تمام آنچه را كه بشر براى هدايت شدن بدان نياز دارد، بيان كرده است.
پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در اوايل بعثت از جهانى بودن دين خود سخن مى گفت.
(اِن هذا اِلاّ ذِكرُ لِلعالَمِين.)[22]؛ «اين نيست مگر يك تذكر و بيدار باش براى تمام جهانيان»؛(وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلاّ رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ)[23]؛ «ما تو را نفرستاديم مگر اين كه مايه رحمت براى جهانيان باشيد»؛(وَ ما اَرسَلناكَ اِلا كافَةً للِنّاس بَشيراً وَ نَذيراً وَ لكِن اَكثَر النّاس لايَعلِمُون.)[24] «و ما تو را جز براى همه مردم نفرستاديم تا -آن ها را به پادشاهى الهى -بشارت دهى و -از عذاب او -بترسانى، ولى بيشتر مردم نمى دانند»؛ (تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً)[25]؛ «بزرگ و مبارك است كسى كه بر بنده ى خود فرقان را نازل فرمود تا براى جهانيان هشدار دهنده باشد.»
اين بشارت، براى همه ى جهانيان است. تا بشر هست، دين الهى هم، موجود مى باشد و قرآن، قانون كاربردى و عملى بشر است.
قرآن در همين زمينه مى فرمايد: (يااَيّها النّاس اِنّى رَسُول الله اِلَيكُم جَميعاً)[26]؛ «-بگو!- اى مردم! من فرستاده خدا به سوى همه شما هستم.» اين آيات از جهت زمانى و مكانى اطلاق دارند و همه انسان ها را در هر زمان و مكانى، تا قيامت، شامل مى شود.[27]
5. ديدگاه روايات: بهترين راه فهم متون قرآن و علوم و معارف بلند آن و تفسير و تأويل، از راه ائمه معصومين(عليه السلام)است. قرآن و اهل بيت دو چيز گرانبها هستند كه يكديگر را تكميل مى كنند و قرآن بدون اهل بيت، نمى تواند پيام وحيانى خودش را به جهانيان برساند.
روايات زيادى وارد شده است كه قرآن را برطرف كننده نياز بشر كه جنبه هدايتى دارد، معرفى مى كند.
در اين جا نمونه هاى از آن را به طور اختصار بيان مى كنيم:
الف. قالَ رَسُولُ الله(صلى الله عليه وآله): مَن اَرادَ العِلم فليتدبّر القرآن فانّ فيه علم الاوّلين و الاخرين.[28]؛
پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) فرمودند: علم اولين و آخرين در قرآن وجود دارد. بايد با تفكّر در معانى قرآن، به آن علوم دست يافت.
ب. قال على(عليه السلام): والذى بعث محمداً بالحق و اكرم اهل بيته ما من شىء يطلبونه الا و هو فى القرآن...[29]
حضرت على(عليه السلام) فرمودند: به خدايى كه محمد(صلى الله عليه وآله) را به رسالت برانگيخت و اهل بيت او را كرامت بخشيد، هر چه مردم بخواهند در قرآن يافت مى شود....
ج. قال على(عليه السلام): فى القرآن نبأ ما قبلكم و خبر ما بَعدكم و حكم ما بينكم.[30]؛
حضرت على(عليه السلام) فرمودند: در قرآن، خبر امت هاى گذشته و خبر حوادث بعد و احكامى كه لازم داريد، وجود دارد.
د. قال الصادق(عليه السلام): ان الله -عزّ ذكره- ختم بنبيكم النبيين فلا نبىّ بعده ابداً و ختم بكتابكم الكتب، فلاكتاب بعده و انزل فيه تبيان كلّ شىء و خلقكم و خلق السموات و الارض و نبأها ما قبلكم و فصل ما بينكم و خبر ما بعدكم و أمر الجنه و النار.[31]؛
امام صادق(عليه السلام) فرمودند: خداوند با پيامبر شما، نبوّت را به پايان رسانيد و هيچ پيامبرى پس از او نخواهد آمد. در اين كتاب شما -قرآن- نزول كتاب هاى الهى خاتمه يافت و تا ابد كتابى نخواهد آمد. در اين كتاب همه چيز بيان شده است؛ از جمله: ماجراى آفرينش انسان وآسمان و زمين و اخبار گذشته و آينده و احكامى كه به آن نياز داريد و همين گونه اخبار بهشت و جهنم.
هـ . قال محمّد الباقر(عليه السلام): ان الله ـ تبارك و تعالى ـ لم يدع شيأتحتاج اليه الامة الى يوم القيامه الا انزله فى كتابه.[32]؛
امام باقر(عليه السلام) فرمودند: خداوند آنچه را كه امت تا روز قيامت، بدان نياز دارد، در قرآن آورد و براى رسولش بيان فرموده است.
و. سماعة بن مهران از امام كاظم(عليه السلام) سؤال مى كند: آيا پيامبر(صلى الله عليه وآله) در زمان خود، آنچه را كه مردم احتياج داشتند، بيان فرمود؟ امام فرمودند: بله؛ آنچه را تا روز قيامت مردم نياز دارند، بيان كرده است.[33]
ز. امام جعفرصادق(عليه السلام) فرمودند: خداوند قرآن را براى يك زمان يا براى يك نسل يا جامعه خاصى، قرار نداده است؛ بلكه قرآن، در همه زمان ها تازه است و براى هر گروه تا روز قيامت، تازه و با طراوت است.[34]
گوشه اى از سخنان معصومين(عليهم السلام) را، به رشته تحرير درآورديم. از سخنان عالمانه آنان، دو نوع برداشت مى شود:
1. قرآن داراى تمامى علوم؛ اعم از تجربى، معنوى و روحانى است و تا روز قيامت، هر چه كشفياتى كه در دنيا رخ مى دهد، در قرآن آمده است، ولى اين ها توسط بشر، استنباط نمى شود، بلكه تنها معصومين(عليهم السلام)توانايى چنين كارى را دارند.
اين نظريه را، برخى از علما قبول كردند؛[35] به دليل آيه هاى در قرآن كه به طور مطلق بيان شده است؛ از جمله: (نَزّلنا عَلَيكَ الكِتاب تِبياناً لِكُلِّ شِىء)[36]؛ «قرآنى را كه براى تو (رسول الله(صلى الله عليه وآله)) نازل كرديم، بيان كننده همه چيز است»؛(وَ لارطب وَ لايابِس اِلاّ فى كِتابِ مُبين.)[37]؛ «هيچ تر و خشكى نيست، مگر آن كه در كتاب مبين الهى وجود دارد»؛ (ما فَرّطنا فى الكِتابِ مِن شىء)[38]؛ «هيچ چيزى را در كتاب فرو گذار نكرديم.»
ظاهر اين آيات، دلالت مى كند كه قرآن تمامى علوم تجربى و غير آن ها را، در خود نهفته است و طرفداران اين قول، زيادند؛ از جمله: «جلال الدين سيوطى» در الاتقان[39] و «غزّالى» در احياء العلوم[40]، پذيرفته اند. و «طبرسى» در مجمع البيان[41] به صورت يك احتمال ذكر مى كند.
2. ديدگاه دوم نسبت به قرآن و علوم بشرى، اين است كه هدف قرآن، تربيت معنوى انسان است و در اين راه لازم نيست همه ى معارف تجربى و غير تجربى را براى بشر بيان كند؛ چون انسان داراى عقل و احساس است و خود مى تواند مسائل تجربى و علوم را به دست آورد و منظور از «بيان همه چيز در قرآن»، مسائل دينى و هدايتى مردم است.[42]
علامه طباطبائى(قدس سره) در باره ى «تبيان» مى فرمايد:
«تبيان به طوريكه گفته شده، به معناى بيان است. چون قرآن كريم، كتاب هدايت، براى عموم مردم است و جز اين، كارى و شأنى ندارد؛ لذا ظاهراً، مراد «لكلّ شىء» همه آن چيزهاى است كه برگشتش به هدايت باشد. قرآن از معارف حقيقيه، مربوط به مبدء و معاد و اخلاق فاضله و شرايع الهيه و قصص و مواعظى كه مردم در اهتدا و راه يافتنشان به آن محتاجند و قرآن تبيان همه اين ها است. -نه اين كه تبيان براى همه علوم باشد.-[43]
در نتيجه، جامعيت قرآن، در محدوده هدايت است، نه غيرآن، تا بگوييم تمامى علوم و پيشرفت هاى صنعتى در قرآن يافت مى شود.[44]
پرسشى كه درباره مسائل علمى در قرآن مطرح است، اين است: كه در قرآن نكات علمى و تجربى ديده مى شود؛ آيا اين مطلب بر جامعيت قرآن نسبت به علوم روز دلالت ندارد؟
پاسخ: اشاره قرآن به علوم، استطرادى است و در قرآن موضوعيت ندارد تا اين كه ادّعا كنيم، قرآن داراى تمام علوم و فرمول هاى شيمى و... است.[45]
هدف قرآن، هدايت معنوى انسان ها به كمال سعادت مى باشد، نه بيان علوم و فنون روز، و ذكر بعضى از علوم در قرآن و مطابقت داشتن با علوم جديد، نشانه ى اعجاز قرآن است، نه هدف قرآن. ذكر مثال هاى علمى و تجربى در قرآن، راه خداشناسى را هموار كرده، كنجكاوى بشر در معارف قرآن را موجب مى شود، همچنين مسلمانان را، به علم و مطالب علمى تشويق مى نمايد و در پيشرفت علم سرعت مى بخشد.[46]
نتيجه ى سخن اين كه قرآن براى هدايت بشر آمده و افزون بر توجه به دنياى مادى انسان ها، تمام نيازهاى معنوى بشر را تا ابد، بيان كرده است. راه هاى معنويت و اخلاق تغيير و تبديل پذير نيست كه بگوييم: امروزه همه چيز در حال تغيير است، پس قرآن نيز، به مقتضاى زمان، تغيير مى كند. به هر حال، اگر قرآن موقتّى است، چرا به عنوان معجزه آمده است، موقتى بودن لازمه اش اين است در عصر ديگر، افراد ديگر بتوانند قوانين جديدتر و پرمحتوى تر را بياورند؛ در حالى كه تا به حال چنين اتفاقى نيفتاده است.
اگر شبهه كنندگان، قرآن را بر اساس شرايط زمانه بدانند؛ چرا عقايد خرافى و باطل زمانه در قرآن نفوذ نكرده و، قرآن همه آن ها را طرد نموده است؟
اين پاسخ را با كلامى از مفسّر بزرگ ـ علاّمه طباطبائى (قدس سره) ـ به پايان مى بريم:
قرآن براى جهانيان نازل شده، تا آنان را به ضروريات اعتقادى، اخلاقى و علمى راهنمايى كند، و معارف نظرى را كه بيان كرده، حقايقى است كه به حالت خاص و زمان مشخص، اختصاص ندارد و هر فضيلت و رذيلتى را ياد كرده، يا حكمى عملى را تشريع نموده؛ به فرد خاص و عصر معينى مقيد نيست، چون تشريع عام است، و آنچه در شأن نزول وارد شده، موجب تحديد حكم به واقعه نيست، تا حكم با از بين رفتن آن، از ميان برود و با مرگ آن بميرد، چون بيان عام و تعليل مطلق است. مدحى كه درباره افرادى از مؤمنان يا مذمتى كه در مورد ديگران نازل شده، به علت صفاتى است كه در آنان وجود دارد.[47]
پی نوشتها:
[1]. استاد مرتضى مطهرى، اسلام و مقتضيات زمان، ج 2، ص 50-30. (با اختصار و توضيح)
[2]. مجلّه زنان، ش 59، ص 32.
[3]. مجله زنان، ش 59، دى ماه، سال 78.
[4]. مجله زن، دى ماه، سال 78.
[5]. نشريه ايران فردا، تيرماه سال78.
[6]. كيان، بهمن ماه، سال 77؛ هفته نامه راه نو، ش12، ص18، مرداد سال 77؛ ماهنامه جامعه سالم، ش39، ص69، تيرماه سال 77.
[7]. سبأ، 28. ما ارسال نكرديم تو را مگر براى تمام مردم.
[8]. عبدالله جوادى آملى، تفسير تسنيم، ج 1، ص 32 (با اختصار و توضيح).
[9]. روم، 30.
[10]. انعام، 79.
[11]. سيدمحمود سياهپوش، آئين فطرت، ص 138.
[12]. مجله بيّنات، ش 23-22، ص 43. مقاله از حيدرى كاشانى.
[13]. همان، ص 46؛ به نقل از صحيفه نور.
[14]. مقدمه اى بر جهان بينى اسلامى، ص 37.
[15]. همان، ص 60. «اين جمله بر روى لوح قبرش حك شده است.»
[16]. طه، 50.
[17]. اسلام و مقتضيات زمان، ج 1، ص 14.
[18]. امام خمينى، آداب الصلوة، ص 6-185.
[19]. آيه هاى آن در بحث ريشه قرآن گذشت.
[20]. اعترافات دانشمندان بزرگ جهان، ص 56.
[21]. امام خمينى، صحيفه نور، ج 19 ص 82.
[22]. تكوير، 27.
[23]. انبياء، 107.
[24]. سباء: 28.
[25]. فرقان، 16.
[26]. اعراف، 158.
[27]. تفسير الميزان، ج 8، ص 416 و ج 14، ص 467 و ج 16، ص 567.
[28]. كنزالعمال، حديث 2456.
[29]. محمد كلينى، كافى، ج 2، ص 624، حديث 21.
[30]. نهج البلاغه، حكمت 303.
[31]. كافى، ج 1، ص 269.
[32]. كافى، ج1، ص57؛ تفسير عياشى، ج 1، ص6، ح13.
[33]. همان، ج1، ص 57.
[34]. علامه مجلسى، بحار الانوار، ج 2، ص 280، روايت 44.
[35]. زركشى، البرهان، ج 1، ص 190.
[36]. نحل، 89.
[37]. انعام، 59.
[38]. انعام، 38.
[39]. سيوطى، الاتقان، ج 4، ص 38.
[40]. ابوحامد غزالى، احياء العلوم، ج 1، ص 289.
[41]. طبرسى، مجمع البيان، ج 4، ص 289.
[42]. طبرسى، مجمع البيان، ج 4، ص 298؛ كشاف، ج2، ص628؛ روح الجنان و روح الجنان، ج12، ص72؛ گازر، ج2، ص285.
[43]. الميزان، ج12، ص495.
[44]. مجلّه علوم حديث، ش8، ص125.
[45]. درآمدى بر تفسير علمى قرآن، ص177.
[46]. همان، ص2-181.
[47]. الميزان، ج1، ص42.
منبع: بررسى شبهات قرآن و فرهنگ زمانه، حسن رضا رضايى، نشر انتشارات مركز مديريت حوزه علميه (1382).

نظرات(0)

ادامه مطلب

آيا زبان سمبليك و نمادين قرآن، متأثر از اشعار خيالى و نمادين اعراب نبوده است؟

توسط : مهدی گلشنی در تاریخ : جمعه 6 مرداد 1396 ساعت: 7:18 PM

پرسش :

آيا زبان سمبليك و نمادين قرآن، متأثر از اشعار خيالى و نمادين اعراب نبوده است؟

پاسخ :
پس از بررسى زبان قرآن، اين پرسش به ذهن مى آيد كه آيا زبان قرآن، زبان نمادين است يا واقعى؟
در پاسخ بايد گفت: گاهى منظور از «سمبل» و «نماد» طرح برخى از داستان ها و توصيف برخى شخصيت ها به عنوان يك ايده و آرمان است، بدون اين كه واقعيت خارجى داشته باشد؛ از اين رو در تعريف «سمبليك» گفته اند: «چيزى كه داراى ارزش و كارايى خاص خود نيست و نشانه و مظهر چيز ديگرى است و «سمبوليسم» شيوه اى است كه در حدود سال 1880 ميلادى در ادبيات ظهور كرد، به گونه اى كه شاعران سمبوليست معتقد بودند كه شعر بايد از راه آهنگ كلمات حالات روحى و احساسات را كه امكان بيان مستقيم آن ها نيست، به خواننده يا شنونده القا كند.»[1]
گاهى منظور از «سمبل» و «نماد»، انتقال يك پيام ويژه (خارج از حصار زمان و مكان) و ارائه ى يك الگوى تمام عيار، به دور از تأثيرهاى زمان، در قالب بيان يك داستان واقعى و توصيف يك شخصيت حقيقى است. با توجه به شأن كلام خداوند و شواهد تاريخى و بيانات پيامبر(صلى الله عليه وآله)و امامان(عليهم السلام)، آنچه در قرآن مجيد آمده از نوع دوم است. نمونه ى آشكار آن داستان آفرينش و خلافت حضرت آدم(عليه السلام) و سجده فرشتگان و امتناع شيطان مى باشد. اين داستان واقعى است، ولى توانايى حضرت آدم بر فراگيرى «اسما» و رسيدن به مقام «خلافت الاهى» منحصر در شخص ايشان نيست؛ چرا كه بزرگداشت فرشتگان و وسوسه و استكبار شيطان در برابر حضرت آدم(عليه السلام)منحصر به ايشان نبوده است، بلكه آدم نمادى از آدميت و جايگاه بشر در نظام هستى است؛ علامه ى طباطبايى مى فرمايد:
خلافت نام برده اختصاص به شخص آدم ندارد، بلكه فرزندان او نيز در اين مقام با او مشتركند؛ آن وقت معناى تعليم اسما اين مى شود كه خداوند متعال اين علم را در انسان ها به وديعه سپرده، به طورى كه آثار آن وديعه به تدريج و به طور دايم از اين نوع موجود سر بزند...؛ پس اگر آن روز ملائكه را وادار كرد تا بر آدم سجده كنند، از اين جهت بود كه خليفه ى خدا بر زمين است؛ در حقيقت اين حكم سجده شامل همه افراد بشر مى شود؛ در حقيقت سجده ملائكه براى خصوص آدم از اين باب بوده كه آدم قائم مقام و نمونه و نايب از همه جنس بشر بوده است.[2]
قرآن كريم، در عين اين كه از واقعيات سخن مى گويد، بيانش رمزى و سمبليك نيز مى باشد، بدين معنا كه از بيان امور واقعى، افزون بر واقعيت، به معانى هدايتى و تربيتى نيز اشاره دارد و از دل واقعيت به درون حقايق متعالى راهى باز مى كند تا واقعيت و پيام را با هم جمع كند.[3] مانند قصه حضرت يوسف(عليه السلام)كه افزون بر واقعى بودن، مطالب نمادين تربيتى را براى جوانان ارائه مى كند؛ اما شاعران در مقام توصيف اشيا يا معشوقه، به مطالب خيالى و نمادين و اغراق آميز تمسك مى كنند و شاعران عرب نيز مستثنى نبودند. گفتنى است قرآن با شعرى كه جنبه ى هدايتى و تربيتى داشته باشد، مخالفت ندارد.
اعراب به خاطر اهميت دادن به شعر و شاعران، هر ساله برنامه ى «معلقات سبع» را برگزار مى كردند، كه در آن هفت قطعه شعر برگزيده و بر ديوار كعبه آويزان مى شد. اين از اهميت دادن اعراب به شعر و نظم و نثر خبر مى دهد. در چنين فضايى افرادى چون «لبيد» و «حسان بن ثابت» و «خنساء» و... كه نثرشان جزو آثار برگزيده بود، در برابر جاذبه قرآن، مسلمان شدند،[4] تا جايى كه «وليد بن مغيره مخزومى» ـ يكى از شاعران پرآوازه ى عرب ـ با دشمنى فراوانى كه با پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) داشت، مى گويد:
اين سخن پيامبر از افق كلام انسان بالاتر است؛ گفتار او شيرينى و زيبايى و طراوت فوق العاده اى دارد؛ شاخه هايش پر ميوه و سخنى است كه از هر سخن ديگر بالاتر است و هيچ سخنى بر آن برترى ندارد.[5]
بعضى از اشعار عرب، افزون بر غير اخلاقى بودن، قواعد ادبى و نحوى نيز در آن رعايت نشده است؛ براى مثال «اصعمى» در محضر «ابن الاعرابى» شعرى خواند و گفت:
فقد ارانى اصل القعاد.... ابن الاعرابى پرسيد: منظور از «قعاد» چيست؟ اصعمى گفت: منظور زنان هستند. ابى الاعرابى گفت: در اين شعر قواعد ادبى رعايت نشده؛ چون قرآن جمع زنان را «قواعد» مى داند نه «قعاد».[6]
در نتيجه در بعضى از اشعار عرب زبان نمادين غير واقعى حاكم است؛ اما در قرآن، در عين اين كه از واقعيات سخن مى گويد، بيانش رمزى و سمبليك بوده، جنبه هاى هدايتى و تربيتى نيز در آن نهفته است.
پی نوشتها:
[1]. زمرديان، فرهنگ واژه هاى اروپايى در فارسى و فرهنگ معين، واژه «سمبوليسم».
[2]. الميزان، ج 1، ص 250 و 220.
[3]. ولى الله نقى پورفر، تدبر در قرآن، ص 292.
[4]. حضرت آيت الله مكارم شيرازى، پيام قرآن، ج 8، ص 120.
[5]. ابن هشام، السيرة النبويّه، ج 1، ص 302.
[6]. زغلول سلام، اثر القرآن، ص 199.
منبع: بررسى شبهات قرآن و فرهنگ زمانه، حسن رضا رضايى، نشر انتشارات مركز مديريت حوزه علميه (1382).

نظرات(0)

ادامه مطلب

آيا استفاده قرآن از كتاب هاى مقدّس (تورات وانجيل) نشانه آن نيست كه از مطالب آن ها تأثير پذيرفته است؟

توسط : مهدی گلشنی در تاریخ : جمعه 6 مرداد 1396 ساعت: 7:18 PM

پرسش :

آيا استفاده قرآن از كتاب هاى مقدّس (تورات وانجيل) نشانه آن نيست كه از مطالب آن ها تأثير پذيرفته است؟

پاسخ :
بعضى از مستشرقان و خاورشناسان، براى اين كه قداست قرآن را كوچك و كتاب هاى اديان مسيح و يهود را بزرگ جلوه دهند، تلاش فراوانى دارند كه قرآن را برگرفته از كتاب هاى پيشين القا كنند[1] و در نتيجه بگويند كه حضرت محمد(صلى الله عليه وآله) پيامبر خدا، نبوده و قرآن نيز، وحى الهى و كتاب آسمانى نيست، و مطالب قرآن، اقتباس شده از كتاب هاى گذشتگان است. شبهه اى كه «رابرت هيوم» درباره ى پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) و قرآن مطرح مى كند، اين چنين است:
«قبل از اين كه، حضرت محمد(صلى الله عليه وآله) اين تعاليم را به زبان آورد، مطالب گوناگون از منابع فراوان در ذهن او وارد گرديده بود. پاره اى از اعتقادات و فولكلور سنتّى عرب را مى توان در قرآن تميز داد و بعضى از اجزاى تفكّر قرآنى نيز، ريشه در تعاليم دين زرتشتى دارد؛ از قبيل: مبحث شيطان، فرشتگان، روز قضاوت -يوم الدين- و بعثت اخروى... .»[2]
در جاى ديگر مى گويد:
«پيامبر(صلى الله عليه وآله) راهب مسيحى را، در مسافرت به شام، ملاقات نموده است و اين كلام ها كه در قرآن آمده است، از آن راهب مسيحى گرفته است.»[3]
در جاهاى ديگر، با آوردن متن قرآن كه شبيه انجيل و تورات است، استدلال كردند كه اين قرآن، برگرفته از كتاب هاى پيشين است.
نقد و بررسى شبهه
اين شبهه، اصالت و استقلال قرآن و الهى بودن آن را زير سؤال برده، آن را نسخه بردارى شده از كتاب هاى پيشين، معرفى مى كند؛ از اين رو به بررسى آن خواهيم پرداخت.
الف. امّى بودن پيامبر(صلى الله عليه وآله): طبق نص صريح قرآن و تاريخ، پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در طول عمر چهل ساله اش نه درسى خوانده و نه از كسى علمى آموخته و نه خطى نوشته بود[4]. قرآن مى فرمايد: «پيش از اين نه كتاب مى خواندى و نه با دست خود چيزى مى نوشتى تا موجب ترديد دشمنانى كه مى خواهند سخنان تو را ابطال كنند، گردد»؛[5] بنابراين، اگر كسى بر اقتباس از كتاب هاى گذشته قادر باشد، در حالت طبيعى لازم است دانش نوشتن و تجربه هاى علمى عصر خود را داشته باشد؛ اما به شهادت قرآن و تاريخ، پيامبر چنين حالتى را نداشته و اين نشان مى دهد كه قرآن كتابى استثنايى و غير بشرى است.[6]
ب. تحريف كتاب هاى گذشته: قرآن كريم، كتاب اوّليه ى و اصيلِ تورات وانجيل را طرد و رد نمى كند و آن را وحى الهى و كتاب آسمانى مى شمارد، هر چند بعدها، با دسيسه قدرت طلبان و به جهت منافع دنيوى، دستخوش تحريف گرديد: (يُحَرّفُون الكَلم عَن مَواضِعِه)[7]؛ «-گروهى از يهوديان -كلمات خداوند را از مواضع اصلى خودش، تغيير داده اند.»
استاد شهيد مطهرى(ره) مى فرمايد:
قرآن، اغلاط و اشتباهات كتاب هاى انجيل و تورات را تصحيح نموده است. اصل تورات و انجيل را تصديق مى كند، ولى قائل به اين هست -كه- در اين كتاب ها تحريف[8] صورت گرفته است و دست خيانتكار بشر در آن وارد شده است.[9]
نه تنها تحريف شدن كتاب هاى مقدّس (تورات وانجيل) را قرآن و علماى اسلامى مطرح مى كنند، بلكه خود علماى مسيحى و مستشرقان، نيز چنين باورى دارند.
«رابرت هيوم» مى گويد:
متفكرين با انجام مطالعات به اين نتيجه ى رسيده اند كه آرمان هاى دينى و اخلاقى كه در بخشى از قسمت هاى قديمى تر كتاب، يافت مى شوند، در زمان هاى بعد به وجود آمده و سپس توسط مؤلّفين به عنوان نقل قول هاى قديمى، وارد كتاب مقدس شده است[10].
در جاى ديگر مى گويد:
امّا دنياى مسيحّيت، بر سر اين نكته كه چه چيزى دقيقاً كتاب مقدّس را تشكيل مى دهد، توافق ندارند. طبق نظر پروتستان ها، اين كتاب مقدّس شامل سى و نه كتاب عهد عتيق -تورات- كه متون قانون ديانت يهود بوده و عمدتاً به زبان عبرى در طول قرون متمادى نوشته شده است، به همراه بيست و هفت كتاب، عهد جديد -انجيل-، به زبان يونانى، كه در قرن اوّليه كليساى مسيح، به رشته تحرير در آمد...تركيب و جمع آورى تمام اين نوشته ها، در يك مجلّد پيش از حدود سال 200 ميلادى در دست اجرابود. نسخه هايى از مجموعه كتاب مقدّس در سال 325.م و به دستور «كنستانتين» ـ امپراطور وقت ـ تهيه گرديد.[11]
با اين كه خودشان به تحريف و تبديل كتاب هايشان اعتراف دارند، چگونه ممكن است قرآن ـ كه در حد اعلاى كمال است ـ از چيز ناقص و دست نوشته ى بشر كه پر از تناقض و اشتباه است، اقتباس شده باشد؟!
«ولتر» ـ فيلسوف فرانسوى ـ در اين باره مى گويد:
من يقين دارم اگر قرآن و انجيل را به يك فرد غير متديّن ارائه دهند، او حتماً قرآن را برخواهد گزيد، چون كتاب محمد(صلى الله عليه وآله)با مبناى عقلى، منطبق است.[12]
اگر پرسشى مطرح شود كه بعضى از مطالب قرآن با بعضى از مطالب تورات يا انجيل و يا كتاب اوستا همخوانى دارد، آيا اين نشانه اقتباس نيست؟ در پاسخ بايد گفت: اين مطابقت، دليل بر اقتباس نيست؛ زيرا شرايعى كه داراى كتاب آسمانى هستند، دين الهى محسوب مى شوند و لذا با آيين پيامبر اسلام(صلى الله عليه وآله) در اصول، مانند خداشناسى، معاد، عبوديت و...، فرقى نداشت، مگر در كيفيت اَعمال و قوانين اجتماعى.
در نتيجه اگر در كتاب انجيل آمده است: «پس از اين جهان، جهان ديگرى است» و در قرآن نيز، به جهان آخرت تصريح كرده باشد، اين دليل بر اقتباس نيست؛ زيرا مسئله ى آخرت و قيامت از اصول ثابت و واقعى تمام اديان مى باشد و خداوند براى همه اديان، اين مسئله را مطرح كرده است و شايد مردم انذار و تحذير شوند. تمام كتاب هاى آسمانى در طول هم، قرار دارند و نه در عرض هم؛ يعنى خداوند ـ تبارك وتعالى ـ براى هدايت بشر، در همه زمان ها، پيامبرانى را ارسال فرموده تا دين پيشين را تكميل كنند و در اين راستا دين اسلام را بر همه اديان عالم، تسلّط و برترى داده است: (هُوالَذى اَرسَل رَسُوله بِالهُدى وَ دِين الحَقّ لِيُظهِرُه عَلى الدِين كُلّه وَ لَو كَره المُشرِكوُن)[13]؛ «او است خدايى كه، رسولش با دين حقّ، به هدايت خلق فرستاد، تا به همه اديان عالم تسلّط وبرترى دهد، هر چند مشركان و كافران، ناراضى و مخالف باشند.» (وانَّ الدِين عِندَا...الاسلام)[14]؛ «همانا دين در نزد خدا، اسلام است.»
ج. نوشتن قرآن با يك ملاقات محال است: كسانى كه قرآن را اقتباس شده معرفى مى كنند، ملاقات پيامبر(صلى الله عليه وآله) با راهب نصرانى را به عنوان دليل مطرح كرده اند، در حالى كه اولا، اين ملاقات، تصادفى بوده نه از روى برنامه ى پيش بينى شده، يا براى تعليم و تعلّم؛
ثانياً، اين ملاقات در سنين كودكى صورت گرفته است؛ چگونه ممكن است يك كودك، تمام اين مطالب قرآن را در ضمن يك ملاقات ساده از راهب نصرانى، فرا گرفته باشد؟! تاريخ به ما نشان مى دهد كه پيامبر بيش از دو بار به شام مسافرت نكرده است.[15] با اين كه شاهدان عينى، همچون ابوطالب، حاضر بوده اند؛
ثالثاً، اگر راهب نصرانى تمام مطالب قرآنى را به او تعليم داده است؛ پس او سزاوار نبوّت و پيامبرى بوده است. در ضمن اگر اين فرضيه درست باشد، مسيحيان و يهوديان زمان رسول خدا(صلى الله عليه وآله)، اين اشكال را به پيامبر روا مى داشتند، در حالى كه در تاريخ، چنين مطلبى را مشاهده نمى كنيم.
د. اعجاز قرآن: گذشته از تاريخ دليل هاى قرآنى، اگر مطالب قرآن، انجيل و تورات را كنار هم بگذاريم و بين آن ها مقايسه اى ضمنى انجام دهيم؛ مدّعاى ما را اثبات مى كند. اعجاز فراوان كه در قرآن وجود دارد و خبرهاى غيبى و آينده نگرى قرآن، و اعجاز طبّى و علمى و نيز اعجاز قرآن از نظر بلاغت و فصاحت و بيان و نظم و نثر و نقل تاريخى و داستان ها...به طور كل، برترى قرآن را بر كتاب هاى پيشين گواهى مى دهد و مستقل بودن آن را از كتاب هاى ديگر، نشان مى دهد و نيز تفاوت هاى فراوان تعاليم اسلام با انجيل و تورات ـ به ويژه در بخش شرايع ـ شاهد ديگرى بر عدم اقتباس قرآن از انجيل و تورات است؛ افزون بر اين، اگر قرآن اقتباس شده و نوشته بشرى است، چرا در اين قرون متمادى بعد از اسلام كسى نتوانسته است همانند سوره اى از آن را بياورد؟! در نتيجه كتاب مقدس قرآن وحى الهى و در طول 23 سال بر پيامبر اسلام نازل شده است.
پی نوشتها:
[1]. مانند: استاد يوسف دره الحداد. وى چند جلد كتاب نوشت و با دليل هاى سست و بى پايه ادعا كرده كه قرآن برگرفته از كتاب هاى گذشتگان است. القرآن دعوة النصرانيه، ج 2.
[2]. اديان زنده جهان، ص 310
[3]. محمد زرقانى، مناهل العرفان، ص 306.
[4]. رسول جعفريان، تاريخ سياسى اسلام، ج 1، ص 208. ر.ك: تمدن اسلام و عرب، ص 55.
[5]. عنكبوت، 48؛ ر.ك: اعراف، 157، 158؛ بقره، 78؛ جمعه، 2.
[6]. تفسير نمونه، ج 6، ص 402.
[7]. مائده، 13.
[8]. تحريف در لغت به معناى زياد كردن، كم كردن، تغير دادن، و تعويض كلمات آمده است .
[9]. استاد مرتضى مطهرى، مقدّمه اى بر جهان بينى اسلامى، ص 208.
[10]. اديان زنده جهان، ص 245.
[11]. همان، ص 7 - 336.
[12]. قرآن و ديگران، ص 16.
[13]. توبه، 33.
[14]. ال عمران، 19.
[15]. مناهل العرفان، ص 306.
منبع: بررسى شبهات قرآن و فرهنگ زمانه، حسن رضا رضايى، نشر انتشارات مركز مديريت حوزه علميه (1382).

نظرات(0)

ادامه مطلب

تفسیر

تفسیر قرآن

تفسیر

تفسیر

دانستنی های عمومی در مورد قرآن و تفسیر

تفسیر قرآن

تفسیر نهج البلاغه

تقویم شمسی

حدیث